Luật Phòng, chống tham nhũng được Quốc hội thông qua với nhiều nội dung sửa đổi, bổ sung đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành, nhằm đưa các quy định mới sớm đi vào cuộc sống. Trong đó, trọng tâm là xây dựng Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định số 59/2019/NĐ-CP và Nghị định số 134/2021/NĐ-CP để cụ thể hóa nhiều cơ chế quan trọng của Luật Phòng, chống tham nhũng.
Luật Phòng, chống tham nhũng 2025 đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành, nhằm đưa các quy định mới sớm đi vào cuộc sống. Ảnh: Dương Anh
Cụ thể hóa Luật Phòng, chống tham nhũng bằng một khuôn khổ hướng dẫn đồng bộ
Luật Phòng, chống tham nhũng sửa đổi năm 2025 đã bổ sung, làm rõ nhiều nội dung như trách nhiệm giải trình, kiểm soát tài sản, thu nhập, hay cơ chế đánh giá và tăng cường chuyển đổi số trong phòng, chống tham nhũng.
Do đó, việc xây dựng Nghị định sửa đổi Nghị định 59/2019/NĐ-CP và Nghị định 134/2021/NĐ-CP (Dự thảo Nghị định) là bước hoàn thiện thể chế để bảo đảm tính khả thi của luật.
Đồ hoạ: Dương Anh
Theo TS. Trần Đăng Vinh, Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Thanh tra Chính phủ), tổ soạn thảo đã định hình rõ các trụ cột chính của dự thảo Nghị định.
Trước hết, dự thảo tập trung hoàn thiện quy định về trách nhiệm giải trình, với yêu cầu làm rõ căn cứ pháp lý, thẩm quyền, trình tự, thủ tục và hình thức giải trình; đồng thời bổ sung chế tài đối với các hành vi vi phạm, nhằm nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong hoạt động công vụ.
Bên cạnh đó, Thanh tra Chính phủ chủ trì xây dựng Bộ chỉ số đánh giá công tác phòng, chống tham nhũng cấp bộ, cấp tỉnh. Bộ trưởng, Chủ tịch UBND cấp tỉnh có trách nhiệm thực hiện việc đánh giá và gửi kết quả về Thanh tra Chính phủ để tổng hợp.
Cũng theo ông Vinh, dự thảo quy định rõ thẩm quyền thanh tra vụ việc có dấu hiệu tham nhũng. Theo đó, Thanh tra Chính phủ thanh tra các vụ việc liên quan đến người giữ chức vụ từ thứ trưởng và tương đương trở lên tại Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Ngân hàng Nhà nước và người giữ chức vụ từ giám đốc sở trở lên tại địa phương. Thanh tra Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Ngân hàng Nhà nước và Thanh tra tỉnh thực hiện thanh tra đối với các đối tượng thuộc phạm vi quản lý trực tiếp, đảm bảo không chồng chéo, trùng lặp để làm rõ hành vi tham nhũng, thiệt hại, nguyên nhân, trách nhiệm người đứng đầu và kiến nghị xử lý tài sản tham nhũng.
Ngoài ra, dự thảo quy định rõ thẩm quyền của Chủ tịch UBND cấp xã và cấp tỉnh trong việc quyết định tạm đình chỉ công tác, tạm thời chuyển vị trí công tác đối với người có chức vụ, quyền hạn khi có dấu hiệu vi phạm để phục vụ công tác xác minh.
Từ yêu cầu thống nhất pháp lý đến tính khả thi trong thực thi
Về đánh giá công tác phòng, chống tham nhũng, ông Trương Khánh Hải, Phó Cục trưởng Cục IV (Thanh tra Chính phủ) cho rằng, nên giữ nguyên cách diễn đạt theo luật đối với “Bộ chỉ số đánh giá công tác phòng, chống tham nhũng của các bộ, cơ quan ngang bộ và UBND cấp tỉnh”, thay vì rút gọn thành “cấp bộ, cấp tỉnh” như dự thảo, nhằm bảo đảm tính chuẩn xác và thống nhất về thuật ngữ.
Đồ hoạ: Dương Anh
Cũng từ góc nhìn này, ông Hải đề nghị điều chỉnh các quy định tại Điều 19, 20 theo đúng cấu trúc của Luật Phòng, chống tham nhũng sửa đổi năm 2025, tách bạch rõ giữa “phát hiện tham nhũng” và “xử lý tham nhũng, thu hồi tài sản”, đồng thời loại bỏ các nội dung trùng lặp để bảo đảm logic nội tại của văn bản.
Bên cạnh đó, ông Hải đặt ra vấn đề về quy trình đánh giá và trách nhiệm của các chủ thể. Đối với quy định thủ trưởng các cơ quan ngang bộ và Chủ tịch UBND tỉnh chịu trách nhiệm trước Thủ tướng về kết quả đánh giá, theo ông Hải cần rõ hơn về trách nhiệm.
Đồng thời, trong trường hợp có sai lệch, không nên yêu cầu chấm điểm lại, để tránh làm phát sinh thủ tục hành chính phức tạp. Ông Hải cho rằng, nên thực hiện cơ chế rà soát, trao đổi để thống nhất kết quả.
Một điểm đáng chú ý khác là sự “lệch pha” giữa kỳ báo cáo và kỳ đánh giá, khiến số liệu không đồng bộ. Ông Hải cho biết, hiện nay, số liệu báo cáo của Chính phủ gửi Quốc hội thường không tròn năm (ví dụ: từ tháng 10 năm trước đến tháng 10 năm sau), trong khi kết quả đánh giá lại tính theo năm dương lịch. Từ thực tiễn này, ông Hải kiến nghị nghiên cứu điều chỉnh thời điểm thẩm tra báo cáo sang kỳ họp đầu năm của Quốc hội.
Đồ hoạ: Dương Anh
Liên quan đến đánh giá công tác phòng, chống tham nhũng, Thanh tra tỉnh Lào Cai cũng đề nghị làm rõ cơ sở pháp lý và nội dung Bộ chỉ số đánh giá. Đồng thời, bổ sụg tiêu chí đánh giá về kiểm soát tài sản, thu nhập; kiểm soát xung đột lợi ích và hiệu quả phát hiện, xử lý tham nhũng.
Xem xét tính khả thi của các quy định
Cùng với các ý kiến tập trung vào tính thống nhất và cải cách thủ tục, một số góp ý lại đi sâu vào tính khả thi của từng quy định cụ thể.
Ông Nguyễn Duy Tuyên, Phó Chánh Thanh tra tỉnh Lào Cai đặc biệt nhấn mạnh đến trách nhiệm giải trình. Theo ông, cần bổ sung cụm từ “có trách nhiệm” vào các quy định liên quan đến nội dung giải trình để khẳng định rõ nghĩa vụ pháp lý, tránh cách hiểu tùy nghi.
Đồng thời, ông đề nghị rà soát các điều khoản về giải trình (Điều 3, 3a, 3b, 5a, 7) theo hướng xác định rõ phạm vi, đối tượng có quyền yêu cầu, trường hợp nào được từ chối, và nguyên tắc lựa chọn hình thức giải trình. Đáng chú ý, việc bỏ cụm từ “theo yêu cầu của người giải trình” được xem là cần thiết để tránh tình trạng chủ thể bị yêu cầu lại có quyền quyết định hình thức giải trình.
Bên cạnh đó, ông Tuyên cũng đặt vấn đề về công khai, lưu trữ kết quả giải trình trên môi trường điện tử và bổ sung chế tài xử lý vi phạm, nhằm bảo đảm tính ràng buộc.
Với nhóm quy định về thẩm quyền thanh tra vụ việc có dấu hiệu tham nhũng, ông Tuyên cho rằng cần làm rõ cơ chế xử lý khi có chồng chéo giữa các cấp thanh tra. Đồng thời, bổ sung quy trình tiếp nhận, phân loại, chuyển vụ việc và cơ chế theo dõi sau thanh tra - những nội dung có ý nghĩa quyết định đến hiệu quả thực thi.
Đồ hoạ: Dương Anh
Cũng liên quan đến trách nhiệm giải trình, ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục VI (Thanh tra Chính phủ) đề nghị bổ sung rõ các hành vi vi phạm như né tránh, đùn đẩy, chậm giải trình, báo cáo không trung thực nhằm cụ thể hóa yêu cầu tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong hoạt động công vụ.
Đáng chú ý, từ góc nhìn tổ chức bộ máy, ông Bình đề nghị rà soát lại đối tượng thanh tra trong dự thảo để phù hợp với những thay đổi về mô hình tổ chức, khi một số cơ quan đã được điều chỉnh vị trí, chức năng. Đồng thời, cần làm rõ cơ chế phối hợp giữa các cơ quan thanh tra nhằm tránh trùng lặp, chồng chéo.
Hiện nay, Thanh tra Chính phủ đang khẩn trương tiếp thu, hoàn thiện dự thảo Nghị định để trình cấp có thẩm quyền xem xét, ban hành. Dự kiến Nghị định sẽ có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2026, cùng thời điểm với Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2025.
