Phát biểu tại Diễn đàn của Quốc hội về hoạt động năm giám sát năm 2026 sáng 30/7, GS.TS Phan Trung Lý, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội khóa XIII nhấn mạnh nhiều cuộc giám sát đã mang lại kết quả trong việc sửa đổi, bổ sung cơ chế chính sách pháp luật, khắc phục những hạn chế trong tổ chức thi hành pháp luật.
GS.TS Phan Trung Lý, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội khóa XIII. Ảnh: P.Thắng
Tuy nhiên, theo ông Lý, trong thực tiễn việc thực hiện các nghị quyết, kết luận, kiến nghị giám sát còn chưa được đầy đủ và “chưa đến nơi đến chốn”.
Rất ít trường hợp bị kỷ luật hay xử lý hình sự từ kết quả giám sát
Trên cơ sở đó, ông Lý đề nghị, xây dựng nghị quyết xác định kết quả giám sát cần được đổi mới. Bên cạnh việc nhận xét, đánh giá và biểu dương, nghị quyết giám sát cần thực chất hơn, chỉ rõ những điểm mạnh, điểm yếu của đối tượng giám sát, sự việc giám sát và cần xác định rõ trách nhiệm, thời hạn khắc phục.
“Các đoàn giám sát có thể chuyển những vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật sang xử lý bằng các biện pháp hành chính, dân sự hoặc hình sự”, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội nói và cho biết, qua theo dõi thấy rất ít trường hợp bị kỷ luật hành chính hay xử lý hình sự từ kết quả giám sát.
Ông Lý cũng đề nghị trọng tâm giám sát phải chuyển từ tư duy giám sát để “phát hiện vấn đề” sang tư duy giám sát để “tạo ra sự thay đổi thực chất trong quản trị quốc gia” như ý kiến chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước.
Mỗi kiến nghị giám sát, theo ông Lý, phải xác định rõ chủ thể thực hiện, thời hạn thực hiện, trách nhiệm báo cáo và giải trình khi không hoàn thành.
Ông đề xuất có cơ chế rõ ràng để chuyển các vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật để xử lý dân sự, hành chính, hình sự, đồng thời gắn kết quả thực hiện kiến nghị giám sát với việc lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm với những người giữ chức vụ do Quốc hội, HĐND bầu, phê chuẩn.
Cùng với đó, GS.TS Phan Trung Lý kiến nghị cần coi việc thực hiện các nghị quyết, kết luận về giám sát của Quốc hội là một tiêu chí để đánh giá đảng viên, cán bộ trong việc thực hiện nhiệm vụ.
Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Tạ Văn Hạ. Ảnh: P.Thắng
Chung mối quan tâm, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Tạ Văn Hạ cho rằng, giá trị của hoạt động giám sát không dừng lại ở báo cáo hay nghị quyết mà phải bằng mức độ chuyển biến sau giám sát.
Do đó, cần xây dựng cơ chế theo dõi thường xuyên, xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, từng cấp, từng cá nhân trong thực hiện các kiến nghị của Quốc hội; đồng thời định kỳ đánh giá kết quả thực hiện và công khai trước Quốc hội, cử tri và Nhân dân.
“Một cuộc giám sát chỉ thực sự thành công khi những tồn tại, điểm nghẽn được khắc phục, những chính sách bất cập được sửa đổi và người dân cảm nhận được sự thay đổi tích cực từ chính sách đó”, ông Tạ Văn Hạ nói.
Kiểm tra, giám sát cần tập trung vào lĩnh vực nhạy cảm
Phó Trưởng Ban Nội chính Trung ương Nguyễn Xuân Trường nhìn nhận kiểm tra của Đảng, giám sát của Quốc hội, MTTQ Việt Nam, thanh tra, kiểm toán, kiểm sát và các cơ chế kiểm soát quyền lực khác có phạm vi, phương thức thực hiện khác nhau.
Nhưng các hoạt động trên đều hướng tới mục tiêu chung là bảo đảm mọi quyền lực nhà nước được thực thi đúng Hiến pháp và pháp luật, phòng ngừa, phát hiện, xử lý kịp thời các vi phạm, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia.
Từ thực tiễn, ông Trường cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, bảo đảm thể chế hóa đầy đủ, kịp thời các chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Cùng với đó, tiếp tục kiện toàn tổ chức bộ máy các cơ quan tư pháp và các thiết chế bổ trợ tư pháp theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp, hiện đại, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Phó Trưởng Ban Nội chính Trung ương Nguyễn Xuân Trường. Ảnh: P.Thắng
Phó Trưởng Ban Nội chính Trung ương nhấn mạnh sắp xếp tổ chức bộ máy cần được triển khai đồng bộ với chủ trương đổi mới tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, gắn với yêu cầu cải cách tư pháp, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.
Việc này cũng phải bảo đảm sự thống nhất giữa đổi mới tổ chức với đổi mới phương thức hoạt động, giữa phân công, phân cấp với tăng cường kiểm tra, giám sát và kiểm soát quyền lực.
“Mục tiêu không chỉ là tinh giản đầu mối, mà quan trọng hơn là nâng cao hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả hoạt động của từng cơ quan, từng thiết chế trong hệ thống tư pháp, tạo nền tảng để xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, phụng sự Nhân dân”, ông Trường nói.
Trong điều kiện mới, theo Phó Trưởng Ban Nội chính Trung ương, công tác kiểm tra, giám sát cần tiếp tục chuyển mạnh từ kiểm tra theo quy trình sang kiểm tra, giám sát dựa trên dữ liệu, thông tin số hóa và kết quả đầu ra; tăng cường khả năng phân tích, dự báo, cảnh báo sớm các nguy cơ vi phạm.
Công tác kiểm tra, giám sát cũng cần tập trung vào những lĩnh vực nhạy cảm, dễ phát sinh tham nhũng, tiêu cực, lợi ích nhóm như điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án, giám định tư pháp, định giá tài sản, đấu giá tài sản, công chứng và các hoạt động bổ trợ tư pháp.
Đề cập công tác xây dựng đội ngũ cán bộ tư pháp và bổ trợ tư pháp, lãnh đạo Ban Nội chính Trung ương nhìn nhận, đây là “nhân tố quyết định chất lượng hoạt động tư pháp”.
Ông cho rằng, cần tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo, kiểm tra, giám sát trong công tác cán bộ; xây dựng đội ngũ cán bộ tư pháp có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức trong sáng, liêm chính, tinh thông chuyên môn, nghiệp vụ, có tư duy đổi mới và năng lực thích ứng với yêu cầu phát triển của nền tư pháp hiện đại.
Ngoài ra, theo Phó Trưởng Ban Nội chính Trung ương, cần tạo bước đột phá về chuyển đổi số và quản trị tư pháp hiện đại, góp phần nâng cao chất lượng kiểm tra, giám sát và hiệu lực hoạt động của toàn hệ thống tư pháp.
