Nâng cao chất lượng và hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công

Công trình thi công xây dựng trường THCS Long Xuyên (Hải Phòng).

Năm 2026, kinh tế Việt Nam đứng trước yêu cầu tăng tốc mạnh mẽ nhằm hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng 2 con số - một mục tiêu đầy tham vọng trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều bất định. Xuất khẩu và tiêu dùng phục hồi chưa đồng đều; các động lực tăng trưởng mới như kinh tế số, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh dù giàu tiềm năng nhưng cần thêm thời gian để phát huy hiệu quả. Trong bức tranh đó, đầu tư tiếp tục được xác định là động lực then chốt, có ý nghĩa quyết định đối với tăng trưởng kinh tế, trong đó ĐTC giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

Theo tính toán của các cơ quan quản lý, để đạt mức tăng trưởng khoảng 10% trong năm 2026, tổng vốn đầu tư toàn xã hội cần đạt xấp xỉ 40% GDP - mức rất cao, đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của cả khu vực nhà nước và tư nhân. Tuy nhiên, khi dư địa chính sách tiền tệ ngày càng thu hẹp, chi phí vốn vẫn là thách thức lớn đối với doanh nghiệp, ĐTC nổi lên như nguồn lực mang tính quyết định để kích hoạt và dẫn dắt vòng quay tăng trưởng của nền kinh tế.

Tại Hội nghị toàn quốc thúc đẩy ĐTC năm 2026, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã yêu cầu giải ngân phải bắt đầu ngay từ ngày đầu, tháng đầu của năm với tinh thần “không chờ đợi, không trì hoãn, không để vốn nằm trên giấy”. Thông điệp này phản ánh sự chuyển biến rõ nét trong tư duy điều hành, coi tiến độ và hiệu quả ĐTC là mệnh lệnh xuyên suốt, thay cho cách làm “đầu năm chậm, cuối năm dồn” vốn kéo dài nhiều năm.

Đồng thời, Chính phủ xác định ưu tiên các dự án hạ tầng chiến lược như giao thông liên vùng, logistics, hạ tầng đô thị lớn, khu công nghiệp, năng lượng, hạ tầng số… Khi các dự án này được triển khai đồng bộ, không gian phát triển sẽ được mở rộng, chi phí logistics giảm xuống và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế được cải thiện một cách căn cơ.

Theo TS. Cấn Văn Lực, ĐTC đóng vai trò “dẫn dắt” và là “vốn mồi” quan trọng. Dù chỉ chiếm khoảng 17% tổng vốn đầu tư toàn xã hội nhưng nếu được sử dụng hiệu quả, mỗi đồng vốn ĐTC có thể kéo theo hơn 1,6 đồng vốn đầu tư tư nhân. Trong bối cảnh doanh nghiệp còn thận trọng trước các quyết định đầu tư mới, việc Nhà nước chủ động đi trước bằng ĐTC có ý nghĩa đặc biệt trong việc củng cố niềm tin thị trường và khơi thông các dòng vốn xã hội.

Năm 2026 cũng là năm mở đầu cho giai đoạn triển khai hàng loạt dự án hạ tầng quy mô lớn, mang tầm chiến lược quốc gia giai đoạn 2026 - 2030. Chuẩn bị kỹ lưỡng và triển khai sớm các dự án này không chỉ giúp giải ngân hiệu quả nguồn vốn được giao, mà còn tạo nền tảng để nền kinh tế duy trì đà tăng trưởng cao trong nhiều năm tiếp theo. Theo đó, ĐTC không chỉ là động lực của riêng năm 2026, mà còn là bệ phóng cho một chu kỳ phát triển mới.

Thực tiễn cho thấy, quy mô vốn lớn chỉ thực sự phát huy tác dụng khi được sử dụng đúng trọng tâm, đúng mục tiêu. Nếu giải ngân nhanh nhưng dàn trải, kém hiệu quả, ĐTC không những không tạo động lực tăng trưởng mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây lãng phí và để lại hệ lụy dài hạn cho nền kinh tế.

Theo đánh giá của giới chuyên gia, một trong những hạn chế dai dẳng là tình trạng đầu tư dàn trải, manh mún. Việc bố trí vốn cho quá nhiều dự án trong khi nguồn lực có hạn dễ dẫn tới kéo dài thời gian thực hiện, đội vốn và làm giảm hiệu quả tổng thể. Bên cạnh đó, hiệu quả ĐTC vẫn là điểm nghẽn lớn. Hệ số ICOR của khu vực nhà nước cao hơn đáng kể so với khu vực tư nhân cho thấy tăng trưởng vẫn phụ thuộc nhiều vào vốn, trong khi hiệu quả sử dụng nguồn lực chưa tương xứng.

Đáng chú ý, không ít dự án chậm tiến độ, đội vốn, hiệu quả khai thác thấp đã làm suy giảm tác động lan tỏa của chính sách tài khóa, đồng thời tạo áp lực lên nợ công và cân đối ngân sách trung hạn. Ngoài ra, cơ chế điều hành ĐTC vẫn còn nặng về thủ tục hành chính, thiếu linh hoạt trong phân bổ và điều chuyển vốn.

Trước yêu cầu tăng trưởng 2 con số, TS. Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho rằng, cần đổi mới mạnh mẽ tư duy quản lý ĐTC, lấy hiệu quả kinh tế - xã hội làm thước đo trung tâm, thay cho cách tiếp cận nặng về số lượng và tiến độ. Mỗi dự án ĐTC phải được xem là một khoản đầu tư phát triển, có khả năng nâng cao năng suất, cải thiện môi trường kinh doanh và tạo hiệu ứng lan tỏa rõ rệt cho khu vực tư nhân.

Song song với đó, tập trung nguồn lực cho các dự án then chốt, có sức lan tỏa lớn và đóng góp trực tiếp vào năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Lựa chọn dự án cần dựa trên đánh giá đầy đủ hiệu quả trong suốt vòng đời đầu tư nhằm hạn chế tình trạng bố trí vốn cho các dự án chưa đủ điều kiện, gây lãng phí ngân sách.