Góc nhìn tài chính – ngân sách và quản trị nguồn lực quốc gia

Theo các chuyên gia, để hiện thực hóa được khung hành động này và đưa vào triển khai hiệu quả trong lĩnh vực tài chính – ngân sách và quản trị nguồn lực quốc gia vốn được coi là nơi nắm giữ nguồn lực trọng yếu của Đất nước, vấn đề đặt ra nằm ở việc trả lời được câu hỏi thực tiễn: kỳ vọng gì để “ý chí” biến thành “kết quả”, và tài chính công phải đóng vai trò gì để tạo đà tăng trưởng bền vững?

Kỳ vọng lớn nhất: Đổi cách làm - đo bằng chi phí xã hội và sự hài lòng

Theo PGS.TS. Ngô Trí Long - chuyên gia kinh tế thuộc Trường Đại học Thành Đông, thông điệp được Tổng Bí thư Tô Lâm đưa ra rất rõ: Lấy thực thi làm thước đo, siết kỷ luật – kỷ cương, tăng trách nhiệm giải trình; đặc biệt nhấn mạnh xóa cơ chế “xin – cho”, số hóa toàn trình, liên thông dữ liệu và lấy thời gian, chi phí của người dân và doanh nghiệp làm thước đo chất lượng cải cách.

Kỳ vọng đối với ngành Tài chính vì vậy vừa là ban hành chính sách “đúng”, đồng thời thiết kế cơ chế khiến chính sách “khả thi” và “hiệu quả”, thể hiện ở các tiêu chí: (i) Thực hiện “một cửa” thực chất trong lĩnh vực thuế – hải quan – kho bạc – đầu tư công, giảm tầng nấc phê duyệt. (ii) Kỷ luật thực thi gắn với đo lường bằng KPI định lượng (thời gian xử lý, tỷ lệ hồ sơ đúng hạn, chi phí tuân thủ), đưa cải cách trên giấy đi song song đổi mới cách làm trên thực tiễn.

Kỳ vọng về tài khóa: Kỷ luật ngân sách đi cùng năng lực tạo dư địa cho phát triển

Tổng Bí thư nhấn mạnh yêu cầu hành động theo hướng “quản trị hiện đại”: Mục tiêu – nhiệm vụ – giải pháp rõ ràng; gắn trách nhiệm với kết quả; gắn đột phá với bền vững; gắn kỷ luật thực thi với sự hài lòng của Nhân dân.

Đặt vào lĩnh vực tài khóa, điều này hàm ý một kỳ vọng kép: (i) Kỷ luật: bội chi – nợ công – nghĩa vụ trả nợ cần được quản trị chủ động theo chu kỳ, tránh “nới khi dễ, siết khi khó”, không để rủi ro tài khóa tích tụ và xử lý bằng mệnh lệnh hành chính; (ii) Dư địa phát triển: ngân sách không chỉ “chi cho đủ”, mà chi để tăng năng suất, kéo đầu tư tư nhân, và bảo vệ nhóm dễ tổn thương khi chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Có nghĩa là tài khóa trở thành công cụ nâng chất lượng tăng trưởng, chứ không đơn thuần là “két sắt” giữ an toàn.

Kỳ vọng then chốt của xã hội: Chống lãng phí như một chương trình kinh tế - “đầu tư đúng”

Thông điệp của Báo cáo Chính trị tại Đại hội XIV nhấn mạnh yêu cầu huy động và sử dụng nguồn lực hiệu quả; thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; đầu tư trọng tâm, trọng điểm; không dàn trải; không để thất thoát, lãng phí làm hao mòn niềm tin và nguồn lực xã hội.

Từ đây, kỳ vọng chính sách tài chính có thể cụ thể hóa theo 3 lớp: (i) Chuyển trọng tâm từ “giải ngân” sang “hiệu quả đầu ra”: các dự án đầu tư có chỉ tiêu kinh tế – xã hội đo được (lưu lượng lưu thông gia tăng, chi phí logistics giảm, năng suất sử dụng đất đai và các nguồn lực gia tăng, việc làm tăng trưởng…). (ii) Cơ chế sàng lọc dự án: ưu tiên dự án tạo năng lực sản xuất mới và liên kết vùng; giảm dự án “phong trào”. (iii) Minh bạch hóa vòng đời chi tiêu công: từ chuẩn bị đầu tư, đấu thầu, nghiệm thu đến vận hành — để chống lãng phí không chỉ bằng thanh tra “hậu kiểm”, mà bằng thiết kế hệ thống.

Kỳ vọng về “đột phá nguồn lực”: Tài chính mở đường cho khoa học - công nghệ và PPP

Tinh thần chỉ đạo của Báo cáo chính trị nhấn mạnh khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là động lực trung tâm và yêu cầu cơ chế đi kèm; trong đó nêu rõ cần cơ chế tài chính linh hoạt, cơ chế hợp tác công tư, cơ chế đặt hàng nhiệm vụ khoa học gắn yêu cầu phát triển.

Với góc nhìn tài chính, “linh hoạt” không đồng nghĩa “nới lỏng”. Kỳ vọng thực tiễn là: (i) Ngân sách chuyển từ “cấp phát theo đầu vào” sang “mua kết quả/đặt hàng” (có sản phẩm, có nghiệm thu, có tác động). (ii) PPP trở lại đúng bản chất chia sẻ rủi ro: Nhà nước dùng ngân sách để mua dịch vụ công/khả dụng (availability) hoặc hỗ trợ giải phóng mặt bằng, thay vì “bơm vốn” dàn trải.

Kỳ vọng về trung tâm tài chính và thị trường vốn: Năng lực định giá và phân bổ vốn

Với mục tiêu định hướng xây dựng trung tâm tài chính quốc tế, cùng các trung tâm logistics lớn và nâng năng lực tự chủ công nghệ – chuỗi cung ứng ở lĩnh vực trọng yếu, kỳ vọng đặt lên ngành Tài chính ở đây là “3 chuẩn”: (i) Chuẩn minh bạch – kỷ luật thị trường (công bố thông tin, chuẩn mực kế toán/kiểm toán, quản trị rủi ro). (ii) Chuẩn hạ tầng số của thị trường vốn (dữ liệu, định danh, thanh toán – bù trừ, giám sát). (iii) Chuẩn bảo vệ nhà đầu tư để dòng vốn dài hạn (bảo hiểm, hưu trí, quỹ) có thể trở thành trụ cột.

Đạt được “3 chuẩn” này, “trung tâm tài chính” sẽ phát huy đúng vai trò của nó trở thành một đòn bẩy thực để giảm phụ thuộc tín dụng ngân hàng và kéo vốn cho đổi mới sáng tạo.

Kỳ vọng về an ninh tài chính trong “tự chủ chiến lược”: Quản trị rủi ro hệ thống là nhiệm vụ phát triển

Về tinh thần đặt “tự chủ chiến lược” trong tổng thể an ninh, trong đó có an ninh kinh tế, an ninh tài chính, an ninh dữ liệu…, theo các chuyên gia, điều này gợi ra một kỳ vọng rất thực tế cho giai đoạn tới, đó là: (i) Chính sách tài khóa – tiền tệ – thị trường vốn phối hợp nhuần nhuyễn để giảm sốc hệ thống (lãi suất, thanh khoản, trái phiếu, bất động sản, tỷ giá…). (ii) Tăng năng lực dự báo, phản ứng chính sách “đúng nhịp” (tránh giật cục), đúng tinh thần phản ứng chủ động, linh hoạt, kịp thời và phân công - phân cấp rõ trách nhiệm.

Các chuyên gia cho rằng, kỳ vọng được đưa ra từ tinh thần đổi mới tại Đại hội không nằm ở lời hứa, mà ở “cơ chế khiến lời hứa tự vận hành”. Thông điệp quan trọng nhất đã được người đứng đầu của Đảng đưa ra với tiêu chuẩn quản trị “lựa chọn đúng – triển khai nhanh – làm đến nơi đến chốn – đo lường bằng kết quả”.

Từ góc nhìn tài chính, kỳ vọng lớn nhất đối với “kỷ nguyên phát triển mới” là: tài chính công và hệ thống thị trường vốn trở thành bộ máy phân bổ nguồn lực hiệu quả, minh bạch, có kỷ luật; biến cải cách thể chế thành giảm chi phí xã hội; biến đầu tư công thành năng suất; biến chống lãng phí thành tăng trưởng. Khi đó, “khát vọng” sẽ có đường đi ngắn nhất để thành “thịnh vượng” — bằng số liệu, bằng hiệu quả, và bằng niềm tin.