Học sinh ‘khởi nghiệp’: Khi nào nên bắt đầu?

Đây là giai đoạn phù hợp để phát triển tư duy, kỹ năng và định hướng nghề nghiệp sớm.

Trong vài năm gần đây, khởi nghiệp không còn là câu chuyện của riêng sinh viên hay người đi làm. Ngày càng nhiều học sinh phổ thông tham gia các cuộc thi, dự án kinh doanh với cách tiếp cận bài bản và tư duy rõ ràng. Tuy nhiên, điều phụ huynh quan tâm không phải là “con có nên khởi nghiệp sớm hay không”, mà là “khi nào và trong môi trường nào thì phù hợp”.

Khởi nghiệp ở phổ thông: Không phải để kinh doanh sớm

Khởi nghiệp ở lứa tuổi học sinh không đồng nghĩa với việc tạo ra doanh nghiệp hay lợi nhuận ngay lập tức. Bản chất của quá trình này là giúp học sinh tiếp cận cách tư duy của người giải quyết vấn đề: quan sát thực tế, đặt câu hỏi, tìm giải pháp và thử nghiệm.

Khi được tiếp cận đúng cách, học sinh không chỉ hiểu “làm gì” mà quan trọng hơn là hiểu “vì sao làm” và “làm như thế nào”. Đây là nền tảng quan trọng để các em thích nghi với môi trường học tập và làm việc nhiều biến động trong tương lai.

Điều kiện để học sinh có thể “học khởi nghiệp” hiệu quả

Không phải môi trường nào cũng phù hợp để triển khai giáo dục khởi nghiệp. Điểm khác biệt nằm ở cách tổ chức việc học.

Học qua trải nghiệm và dự án thực tế:

Thay vì học lý thuyết về kinh doanh, học sinh được tham gia trực tiếp vào các dự án có bối cảnh thật, vấn đề thật. Từ đó, kiến thức không còn rời rạc mà được kết nối với thực tiễn.

Một ví dụ điển hình là dự án “Vietcraft” của nhóm học sinh THPT tại The Dewey Schools, vừa giành giải Nhất tại cuộc thi khởi nghiệp quy mô toàn quốc mang tên VinUni National Entrepreneurship Competition(*) với sự tham gia của 181 đội thi. Dự án xây dựng mô hình bộ kit in tranh Đông Hồ tại nhà, kết hợp hệ thống thẻ thông tin giúp trẻ em tiếp cận lịch sử và văn hóa theo cách trực quan.

Ý tưởng này xuất phát từ một vấn đề thực tế: dù Việt Nam có hơn 2.000 làng nghề, nhưng nhiều giá trị truyền thống vẫn còn xa lạ với giới trẻ và đứng trước nguy cơ mai một. Thay vì dừng lại ở ý tưởng, nhóm học sinh đã trực tiếp đến làng nghề, phỏng vấn nghệ nhân, quan sát quy trình sản xuất và tự hoàn thiện sản phẩm. Quá trình đó không chỉ giúp dự án có tính thuyết phục, mà còn cho thấy cách học sinh hình thành tư duy nghiên cứu, phân tích và giải quyết vấn đề.

Học tập truy vấn và điều chỉnh:

Trong suốt quá trình làm dự án, các em học sinh liên tục đối diện với những tranh luận, thử - sai và điều chỉnh. Đây là phần quan trọng nhưng thường bị thiếu trong các mô hình học truyền thống. Học tập truy vấn có chủ đích giúp học sinh:

● Hiểu sâu vấn đề thay vì tiếp nhận bề mặt.

● Biết cách đánh giá và cải thiện ý tưởng.

● Hình thành tư duy phản biện và ra quyết định.

Tích hợp phát triển kỹ năng trong bối cảnh thật:

Một điểm đáng chú ý là các kỹ năng không được dạy riêng lẻ, mà tích hợp trực tiếp trong quá trình học. Tại vòng chung kết, nhóm học sinh trình bày hoàn toàn bằng tiếng Anh, xây dựng kế hoạch truyền thông rõ ràng và thể hiện khả năng làm việc nhóm hiệu quả. Đây là những năng lực khó hình thành nếu chỉ học qua sách vở.

Khi nào là thời điểm phù hợp để bắt đầu?

Thời điểm phù hợp không phụ thuộc vào độ tuổi tuyệt đối, mà phụ thuộc vào môi trường học tập và cách tiếp cận. Học sinh có thể bắt đầu từ phổ thông nếu:

● Được tham gia các dự án thực tế

● Có người hướng dẫn và phản hồi chuyên môn

● Được khuyến khích thử sai và tự điều chỉnh

Ngược lại, nếu chỉ tiếp cận khởi nghiệp dưới dạng lý thuyết hoặc phong trào, học sinh dễ hiểu sai bản chất và thiếu nền tảng cần thiết.

Từ câu chuyện thực tế đến xu hướng giáo dục

Những kết quả như dự án “Vietcraft” cho thấy một xu hướng rõ ràng: khi học sinh được đặt trong môi trường học tập phù hợp, các em có thể tạo ra những sản phẩm có giá trị thực tiễn, đồng thời phát triển năng lực toàn diện. Điểm chung của những mô hình này là chuyển từ “dạy kiến thức” sang “tổ chức trải nghiệm học tập”, nơi học sinh chủ động khám phá, tự học và từng bước “tự làm ra chính mình”.

Môi trường nào đang hiện thực hóa cách học này?

Tại Việt Nam, một số hệ thống giáo dục đã theo đuổi hướng tiếp cận này một cách bài bản, trong đó có The Dewey Schools. Thay vì đặt trọng tâm vào truyền đạt kiến thức, mô hình tại đây tập trung vào giáo dục trải nghiệm.

Học sinh được học thông qua dự án, truy vấn và tư duy thiết kế, với các hoạt động gắn trực tiếp vào bối cảnh thực tiễn. Điều này giúp các em không chỉ nắm kiến thức mà còn hiểu cách tìm ra kiến thức và ứng dụng vào đời sống.

Thầy Nguyễn Trọng Tùng - Giáo viên Tư vấn Hướng nghiệp và Đại học tại Dewey cho biết: “Nhà trường luôn khuyến khích và tạo điều kiện để học sinh chủ động tổ chức hoặc tham gia các cuộc thi, đặc biệt là những sân chơi về kinh doanh – khởi nghiệp, như một hình thức học tập trải nghiệm.

Việc tham gia không nhằm mục đích làm đẹp hồ sơ hay đặt nặng thành tích, mà tập trung vào quá trình học sinh rèn luyện và tích lũy kỹ năng: từ nghiên cứu, vận hành đội nhóm, đến năng lực lãnh đạo và triển khai dự án. Trải nghiệm cũng là nền tảng quan trọng giúp học sinh hiểu rõ bản thân, từng bước định hình định hướng nghề nghiệp trong tương lai.”

Song song với đó, chương trình học được xây dựng theo hướng tích hợp quốc tế, kết hợp giữa chương trình của Bộ GD&ĐT và đối tác giáo dục Mount Vernon School từ Mỹ. Các môn học đổi mới sáng tạo tạo điều kiện để học sinh phát triển toàn diện về tư duy, kỹ năng và năng lực thích ứng.

Những kết quả như dự án “Vietcraft” không phải là thành tích đơn lẻ, mà phản ánh một quá trình học tập trải nghiệm liên tục, nơi học sinh được trao quyền để khám phá, thử nghiệm và trưởng thành qua chính trải nghiệm của mình.

Phụ huynh cần lưu ý điều gì khi cho con ‘khởi nghiệp sớm’?

Giáo dục khởi nghiệp ở bậc phổ thông không phải là việc “cho con kinh doanh sớm”, mà là cách giúp con phát triển tư duy, kỹ năng và bản lĩnh từ sớm. Để hành trình ‘khởi nghiệp sớm’ của con đi đúng hướng, phụ huynh cần lưu ý:

● Khởi nghiệp là phương tiện để phát triển năng lực, không phải mục tiêu lợi nhuận.

● Môi trường học tập quyết định chất lượng trải nghiệm của học sinh.

● Những dự án thực tế là thước đo rõ ràng nhất cho hiệu quả giáo dục.

Trong bối cảnh giáo dục đang thay đổi, việc lựa chọn một môi trường học tập chú trọng trải nghiệm, gắn với thực tiễn và có lộ trình phát triển toàn diện sẽ là nền tảng quan trọng để học sinh sẵn sàng cho bậc Đại học và làm chủ sự biến động không ngừng của thế giới trong tương lai.