Buộc phá dỡ các công trình, thiết bị xả thải trái phép ra môi trường

Kể từ khi có hiệu lực vào tháng 8/2022, Nghị định số 45/2022/NĐ-CP của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường đã tạo ra một hành lang pháp lý quan trọng. Cơ chế này giúp các cơ quan chức năng từ Trung ương đến địa phương phát hiện và xử phạt hơn 12.000 vụ vi phạm môi trường với tổng số tiền lên đến hơn 393 tỷ đồng. Tuy nhiên, báo cáo tổng kết của Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chỉ rõ một thực tế đáng ngại khi nhiều doanh nghiệp vẫn coi tiền phạt chỉ là “chi phí đánh đổi” nhằm tiếp tục duy trì các công trình xả thải không đúng quy định.

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở việc Nghị định hiện hành mới chỉ tập trung xử phạt hành vi xây lắp thiết bị xả thải không qua xử lý trong giai đoạn thi công dự án. Đối với các cơ sở đã đi vào vận hành chính thức, pháp luật đang thiếu một chế tài đủ mạnh để buộc chủ đầu tư phải phá dỡ các công trình vi phạm khi quá thời hạn khắc phục hậu quả. Điều này dẫn đến tình trạng các đường ống xả thải ngầm hoặc hệ thống thoát chất thải không đúng với Giấy phép môi trường vẫn ngang nhiên tồn tại, gây khó khăn lớn cho công tác giám sát và tạo ra sự bất công đối với những doanh nghiệp chấp hành nghiêm túc các tiêu chuẩn bảo vệ.

Xóa bỏ tình trạng “phạt để tồn tại”

Để giải quyết triệt để bất cập này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã đưa vào dự thảo Nghị định thay thế quy định cụ thể về việc buộc phá dỡ các công trình, thiết bị xây lắp trái phép phục vụ hoạt động xả thải ra môi trường. Đây được coi là biện pháp khắc phục hậu quả quan trọng nhất, mang tính răn đe mạnh mẽ nhằm triệt tiêu tận gốc phương tiện vi phạm của các tổ chức, cá nhân cố tình xâm hại môi trường.

Theo dự thảo Nghị định, các hành vi bị áp dụng biện pháp cưỡng chế tháo dỡ bao gồm xây lắp đường ống, thiết bị xả thải không đúng nội dung Giấy phép môi trường; lắp đặt các đường thải khác để xả chất thải không qua xử lý ra môi trường hoặc xả thải sau xử lý nhưng không đi qua các điểm xả được quy định. Việc buộc tháo dỡ sẽ không chỉ dừng lại ở các cấu trúc lộ thiên mà còn áp dụng cho cả các hệ thống máy móc, thiết bị kỹ thuật được thiết lập tinh vi dưới lòng đất nhằm che giấu hành vi xả trộm chất thải.

Theo các chuyên gia, quy định mới cũng làm rõ trách nhiệm của người ban hành quyết định xử phạt trong việc tổ chức thi hành quyết định cưỡng chế. Nếu doanh nghiệp không tự giác tháo dỡ trong thời hạn quy định, cơ quan nhà nước sẽ tiến hành cưỡng chế và chủ cơ sở vi phạm phải chịu hoàn toàn mọi chi phí phát sinh, xóa bỏ triệt để tình trạng phạt cho có nhưng hiện trạng vi phạm vẫn không thay đổi.

Mạnh tay tăng mức phạt, trao quyền cho Cảnh sát môi trường

Bên cạnh việc phá dỡ công trình, dự thảo Nghị định đề xuất cá nhân vi phạm có thể bị phạt tối đa 1 tỷ đồng, trong khi mức phạt đối với tổ chức lên tới 2 tỷ đồng. Riêng với hành vi xây lắp công trình xả thải trái phép, tùy theo tính chất vi phạm và thẩm quyền cấp giấy phép của dự án, mức phạt được đề xuất chia theo các khung dao động từ 80 đến 100 triệu đồng; từ 600 đến 800 triệu đồng; hoặc từ 800 triệu đồng đến 1 tỷ đồng. Ngoài hình thức phạt tiền, các tổ chức và cá nhân vi phạm còn có thể bị áp dụng các hình thức xử phạt bổ sung như tước quyền sử dụng giấy phép môi trường từ 1 đến 2 tháng để buộc khắc phục vi phạm, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm.

Một trong những điểm mới then chốt để đảm bảo việc tháo dỡ công trình vi phạm được thực hiện nghiêm minh là việc mở rộng, định hình rõ ràng thẩm quyền cho lực lượng thực thi pháp luật. Dự thảo đề xuất giao cho lực lượng Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường quyền xử phạt đối với các hành vi vi phạm được quy định trong Nghị định. Điều này giúp lực lượng công an có đầy đủ công cụ pháp lý để chủ động xử lý nhanh chóng các hệ thống xả thải chui ngay khi phát hiện, thay vì phải chuyển hồ sơ qua nhiều bước trung gian trong bối cảnh các địa phương đang tinh gọn bộ máy và vận hành theo mô hình chính quyền hai cấp.

Việc bổ sung chế tài buộc tháo dỡ công trình xả thải trái phép không chỉ đáp ứng đòi hỏi bức thiết từ thực tiễn mà còn nhằm đồng bộ hóa với hệ thống pháp luật vừa được Quốc hội thông qua trong năm 2025. Dự thảo Nghị định mới đã giải thích rõ ràng các thuật ngữ như “triển khai thi công dự án đầu tư” hay “chôn, lấp, đổ, thải” để loại bỏ những cách hiểu khác nhau, tạo sự thống nhất cho các địa phương trong quá trình áp dụng pháp luật.