Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV mới đây đặt ra bước chuyển chiến lược đầu tiên: Nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền và chất lượng vận hành của Đảng và bộ máy Nhà nước. Điểm mới có ý nghĩa đặc biệt ở đây là tư duy chuyển mạnh từ "sắp xếp tổ chức" sang "nâng cao chất lượng vận hành", từ quan tâm bộ máy được tổ chức như thế nào sang yêu cầu bộ máy hoạt động ra sao, quyết định có được thực thi hay không, quyền lực có được kiểm soát và cuối cùng người dân, doanh nghiệp được phục vụ tốt hơn như thế nào.
Từ "bộ máy gọn hơn" đến "bộ máy vận hành tốt hơn"
Trong một thời gian dài, khi nói đến cải cách bộ máy, chúng ta thường quan tâm nhiều đến số lượng đầu mối, tầng nấc trung gian, biên chế hay sự chồng chéo về chức năng. Đây đều là những vấn đề phải xử lý. Nhưng giảm đầu mối không tự động làm tăng hiệu quả; sáp nhập cơ quan cũng không đương nhiên làm cho quyết định nhanh hơn; phân cấp nhiều hơn chưa chắc tạo ra quản trị tốt hơn nếu trách nhiệm, nguồn lực và cơ chế kiểm soát chưa đi cùng. Bởi vậy, bước chuyển Trung ương đặt ra lần này cần được hiểu là chuyển từ cải cách cấu trúc sang cải cách năng lực vận hành.
Một cơ quan có thể ít phòng ban hơn, ít cấp trung gian hơn, nhưng nếu thủ tục vẫn kéo dài, cán bộ vẫn sợ trách nhiệm, một công việc phải xin ý kiến qua nhiều vòng, dữ liệu không liên thông, thẩm quyền không rõ ràng thì hiệu quả thực tế chưa được cải thiện bao nhiêu. Ngược lại, bộ máy thực sự hiệu quả phải trả lời được những câu hỏi rất cụ thể: Ai quyết định? Ai chịu trách nhiệm? Thời hạn giải quyết bao lâu? Kết quả cuối cùng là gì? Nếu quyết định sai hoặc để công việc trì trệ thì trách nhiệm thuộc về ai?
PGS.TS Ngô Trí Long, chuyên gia kinh tế, cho rằng sau quá trình tinh gọn tổ chức, yêu cầu đặt ra là nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền và chất lượng vận hành của bộ máy. Ảnh: Đông Hà
Điều đáng chú ý là tại phiên bế mạc Hội nghị Trung ương 3, Trung ương thẳng thắn xác định "điểm nghẽn lớn nhất vẫn là khâu thực thi"; thẩm quyền ở một số nơi chưa đi liền với trách nhiệm, phân cấp chưa gắn đầy đủ với nguồn lực, dữ liệu, công cụ, năng lực cán bộ và cơ chế kiểm soát. Trải qua một năm vận hành mô hình tổ chức mới và chính quyền địa phương hai cấp, chất lượng vận hành cũng chưa đồng đều, nhất là ở cấp cơ sở.
Nhận diện đúng điểm nghẽn này có ý nghĩa rất quan trọng. Bởi một chủ trương đúng nhưng thực hiện chậm thì cơ hội phát triển vẫn bị bỏ lỡ; một chính sách tốt nhưng qua nhiều tầng thực thi bị biến dạng thì hiệu lực quản lý giảm sút; một dự án đã đủ điều kiện nhưng bị ách tắc nhiều tháng chỉ vì tâm lý sợ trách nhiệm thì nguồn lực xã hội vẫn bị đóng băng. Do đó, chất lượng thực thi phải trở thành một tiêu chí cốt lõi để đánh giá chất lượng của bộ máy Nhà nước.
Phân cấp mạnh hơn phải đi cùng trách nhiệm rõ hơn và kiểm soát quyền lực chặt hơn
Một trong những yêu cầu nổi bật của quản trị hiện đại là đưa quyết định xuống gần nơi phát sinh vấn đề nhất. Trung ương không thể quyết thay địa phương; cấp trên không thể xử lý tất cả công việc của cấp dưới. Nhưng phân cấp không thể chỉ là chuyển quyền. Nếu giao quyền mà không giao đủ nguồn lực, cán bộ, dữ liệu và công cụ thực thi, cấp dưới khó hoàn thành nhiệm vụ.
Ngược lại, nếu giao nhiều quyền nhưng thiếu cơ chế kiểm tra, giám sát thì nguy cơ lạm quyền, lợi ích nhóm, tham nhũng, lãng phí lại gia tăng. Vì vậy, có thể khái quát nguyên tắc cần thiết trong giai đoạn mới là: Quyền hạn đến đâu, trách nhiệm đến đó; phân cấp đến đâu, kiểm soát quyền lực phải theo đến đó.
Đây chính là vấn đề liên quan rất trực tiếp đến ngành Thanh tra.
Thanh tra không chỉ xuất hiện khi đã xảy ra sai phạm. Trong một nền quản trị tốt, thanh tra phải góp phần hình thành một hệ thống cảnh báo sớm, nhận diện những lĩnh vực có nguy cơ phát sinh tham nhũng, lãng phí, thất thoát nguồn lực; phát hiện những khoảng trống thể chế, những quy định chồng chéo hoặc cơ chế quản lý dễ bị lợi dụng.
Số liệu 6 tháng đầu năm 2026 cho thấy, toàn ngành Thanh tra đã triển khai 1.745 cuộc thanh tra, ban hành 1.122 kết luận tại 3.469 đơn vị; qua đó phát hiện vi phạm về kinh tế hơn 44.623 tỷ đồng, tăng 233,4% so với cùng kỳ năm 2025, cùng hàng nghìn héc-ta đất có vi phạm. Những con số đó cho thấy vai trò rất quan trọng của hoạt động thanh tra trong bảo vệ tài sản công và giữ gìn kỷ luật quản lý. Nhưng yêu cầu mới còn cao hơn: Thanh tra không chỉ nhằm phát hiện bao nhiêu tiền sai phạm, mà quan trọng hơn phải chỉ ra vì sao sai phạm có thể xảy ra và làm thế nào để sai phạm tương tự không tái diễn. Một kết luận thanh tra có giá trị lớn nhất không phải chỉ ở con số kiến nghị thu hồi, mà còn ở khả năng bịt được một lỗ hổng của thể chế.
PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng chất lượng thực thi cần trở thành một tiêu chí cốt lõi để đánh giá chất lượng hoạt động của bộ máy Nhà nước. Ảnh: Đông Hà
Đây cũng là một thay đổi tư duy rất quan trọng nếu nhìn bước chuyển chiến lược thứ nhất từ góc độ thanh tra và kiểm soát quyền lực. Khi nền kinh tế ngày càng lớn, phương thức quản lý ngày càng phức tạp, hàng triệu quyết định về đầu tư công, đất đai, tài sản công, đấu thầu, tín dụng, ngân sách, khoáng sản… được đưa ra mỗi năm, Nhà nước không thể chỉ dựa vào kiểm tra sau khi sự việc đã xảy ra. Chi phí của việc xử lý hậu quả luôn lớn hơn chi phí phòng ngừa. Một dự án bị đình trệ nhiều năm có thể làm mất cơ hội đầu tư. Một khu đất công bị sử dụng sai mục đích có thể gây thiệt hại lớn hơn rất nhiều so với giá trị ghi trên sổ sách. Một cơ chế mua sắm thiếu minh bạch không chỉ làm thất thoát ngân sách mà còn làm méo mó môi trường cạnh tranh.
Do đó, hoạt động thanh tra trong giai đoạn mới cần ngày càng dựa nhiều hơn vào dữ liệu, phân tích rủi ro và chuyển đổi số, tập trung vào những lĩnh vực, dự án và giao dịch có mức độ rủi ro cao thay vì dàn trải nguồn lực. Thanh tra cũng phải trở thành một kênh phản hồi chính sách. Khi nhiều địa phương cùng mắc một loại sai phạm, cần đặt câu hỏi đó chỉ là lỗi của cán bộ hay còn bắt nguồn từ quy định chưa rõ? Khi một thủ tục liên tục gây ách tắc, cần xử lý người thực hiện hay phải sửa chính thủ tục đó?
Như vậy, thanh tra vừa bảo vệ kỷ luật, kỷ cương, vừa góp phần hoàn thiện thể chế và nâng cao chất lượng quản trị. Đó cũng là cách để xử lý hài hòa một yêu cầu tưởng như mâu thuẫn: Vừa kiểm soát quyền lực chặt chẽ, vừa không làm cán bộ sợ sai, sợ trách nhiệm. Kiểm soát quyền lực đúng không phải tạo thêm nhiều tầng kiểm soát khiến cán bộ không dám quyết. Trái lại, quy định càng minh bạch, thẩm quyền càng rõ, trách nhiệm càng cụ thể thì người làm đúng càng được bảo vệ và người cố tình làm sai càng khó lợi dụng kẽ hở.
Thước đo cuối cùng phải là kết quả và niềm tin của Nhân dân
Bước chuyển chiến lược thứ nhất của Hội nghị Trung ương 3 vì thế có thể được hiểu ngắn gọn bằng một sự thay đổi rất căn bản: Từ hỏi "bộ máy được sắp xếp thế nào?" sang hỏi "bộ máy tạo ra kết quả gì?". Một cơ quan hành chính tốt không thể chỉ được đánh giá bằng việc hoàn thành bao nhiêu báo cáo, tổ chức bao nhiêu cuộc họp hay ban hành bao nhiêu văn bản. Điều người dân và doanh nghiệp quan tâm là hồ sơ có được giải quyết nhanh hơn không; chi phí tuân thủ có giảm không; công chức có trách nhiệm hơn không; những phản ánh, khiếu nại có được giải quyết đến cùng không.
Tương tự, hiệu quả của thanh tra không thể chỉ nhìn qua số cuộc thanh tra. Phải nhìn vào tỷ lệ kiến nghị được thực hiện, tài sản được thu hồi, khoảng trống pháp luật được khắc phục, trách nhiệm được xử lý và quan trọng hơn là sai phạm có giảm đi hay không. Bước chuyển từ tinh gọn tổ chức sang nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền và chất lượng vận hành vì vậy phải diễn ra đồng thời trên ba phương diện: Thể chế rõ hơn, trách nhiệm rõ hơn và kiểm soát quyền lực hiệu quả hơn. Cải cách bộ máy chỉ thật sự thành công khi mỗi vị trí trong hệ thống đều biết mình phải làm gì, được quyền quyết định việc gì và phải chịu trách nhiệm đến đâu; khi người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung được bảo vệ, nhưng mọi biểu hiện lợi dụng quyền lực để trục lợi đều bị phát hiện và xử lý nghiêm minh.
Và trên tất cả, thước đo cao nhất không nằm trong chính bộ máy mà nằm ở sự hài lòng và niềm tin của Nhân dân. Một Nhà nước mạnh không phải là Nhà nước ôm giữ nhiều quyền hơn, mà là Nhà nước thực thi quyền lực hiệu quả hơn, minh bạch hơn và có trách nhiệm hơn. Một bộ máy tinh gọn chỉ thực sự có ý nghĩa khi tạo ra quyết sách tốt hơn, hành động nhanh hơn, giảm lãng phí nguồn lực và phục vụ người dân tốt hơn. Đó chính là chiều sâu của bước chuyển chiến lược thứ nhất mà Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV đặt ra.
Và đó cũng là yêu cầu để ngành Thanh tra tiếp tục đổi mới: Không chỉ là "tai mắt" phát hiện sai phạm, mà còn phải trở thành một thiết chế quan trọng giúp kiểm soát quyền lực, phòng ngừa rủi ro, hoàn thiện quản trị và giữ vững kỷ cương trong một Nhà nước kiến tạo phát triển.
