Ngày 27/3, đề tài khoa học “Kiểm soát quyền lực của chính quyền cấp cơ sở nhằm phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực”, do TS Phạm Thị Huệ, Trưởng Khoa Nghiệp vụ Thanh tra, Trường Cán bộ Thanh tra làm chủ nhiệm, đã tổ chức hội thảo nhằm hoàn thiện đề cương nghiên cứu.
TS Phạm Thị Huệ, Trưởng Khoa Nghiệp vụ Thanh tra, Trường Cán bộ Thanh tra trình bày đề cương nghiên cứu. Ảnh: TH
TS Phạm Thị Huệ nhấn mạnh, quyền lực của chính quyền cấp cơ sở là một bộ phận cấu thành quan trọng của quyền lực nhà nước, được trao cho cấp xã, phường, thị trấn nhằm quản lý toàn diện đời sống kinh tế, xã hội trên địa bàn.
Quyền lực này, theo bà Huệ, mang hai đặc trưng cơ bản: vừa chủ động trong xử lý công việc thường ngày tại địa phương, vừa phụ thuộc vào sự chỉ đạo, kiểm tra, giám sát của cấp trên.
Trong hệ thống chính quyền ở Việt Nam, cấp cơ sở, cụ thể là UBND và HĐND cấp xã, giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Đây là cấp hành chính gần dân nhất, trực tiếp triển khai các chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước vào thực tiễn.
TS Phạm Thị Huệ cho rằng, với mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay, phạm vi thực hiện quyền lực của chính quyền cơ sở ngày càng rộng. Từ việc tổ chức triển khai chính sách, pháp luật, quản lý toàn diện đời sống kinh tế, xã hội, đến cung cấp dịch vụ công thiết yếu và giải quyết các vấn đề phát sinh trong cộng đồng dân cư.
Chính quyền cấp xã cũng đảm nhận nhiều lĩnh vực nhạy cảm như quản lý đất đai, trật tự xây dựng, ngân sách, tài sản công, an ninh trật tự, cũng như tổ chức các hoạt động tự quản cộng đồng.
Đáng chú ý, chính quyền cơ sở đóng vai trò quan trọng trong việc giữ vững ổn định chính trị, xã hội từ gốc. Việc giải quyết kịp thời các mâu thuẫn, tranh chấp trong cộng đồng không chỉ góp phần bảo đảm an ninh trật tự mà còn củng cố khối đại đoàn kết toàn dân, tăng cường niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước.
Tuy nhiên, theo chủ nhiệm đề tài, chính đặc điểm “gần dân, sát dân, trực tiếp tác động” cũng khiến quyền lực ở cấp cơ sở tiềm ẩn nhiều nguy cơ bị lạm dụng nếu thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả. Việc thực thi quyền lực nhà nước thông qua áp dụng pháp luật không chỉ đòi hỏi tính hợp pháp mà còn phải bảo đảm tính hợp lý, phù hợp với thực tiễn quản lý.
Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: TH
Cũng theo bà Huệ, hiệu lực, hiệu quả thực thi quyền lực ở cấp cơ sở phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: tổ chức bộ máy, cơ chế vận hành, cũng như năng lực, trình độ và đạo đức của đội ngũ cán bộ, công chức. Trong khi đó, nguy cơ lạm quyền, lợi dụng quyền lực vì lợi ích cá nhân hoặc lợi ích nhóm luôn hiện hữu.
Thực tế cho thấy, tình trạng lợi dụng quyền lực, thiếu minh bạch, thiếu khách quan trong thực thi công vụ đang diễn ra ở nhiều lĩnh vực. Đặc biệt, trong quản lý đất đai, lĩnh vực vốn nhạy cảm và dễ phát sinh tiêu cực.
Bên cạnh đó là tình trạng “tham nhũng vặt” trong giải quyết thủ tục hành chính, với các biểu hiện như gây khó dễ, kéo dài thời gian xử lý hồ sơ, gợi ý chi phí “bôi trơn” hoặc lợi dụng lợi thế thông tin để trục lợi.
Trong công tác cán bộ, hiện tượng tuyển dụng, bổ nhiệm theo quan hệ thân hữu, thiếu minh bạch cũng là một vấn đề đáng lo ngại.
“Hiệu quả giám sát và phản biện xã hội đối với hoạt động của chính quyền cơ sở còn hạn chế”, bà Huệ nói.
Theo đó, HĐND cấp xã ở nhiều nơi hoạt động còn mang tính hình thức, chưa phát huy đầy đủ vai trò giám sát. Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị, xã hội còn thiếu nguồn lực và phương pháp để thực hiện hiệu quả chức năng phản biện.
Bà Huệ chia sẻ, đặc điểm nổi bật của quyền lực cấp cơ sở là tính trực tiếp, cụ thể và tác động ngay đến đời sống người dân. Điều này khiến nguy cơ lạm quyền, lộng quyền dễ phát sinh nếu thiếu các cơ chế kiểm soát chặt chẽ. Đặc biệt, trong bối cảnh điều kiện kinh tế, xã hội giữa các địa phương còn nhiều khác biệt, việc thiết kế một cơ chế kiểm soát phù hợp càng trở nên cần thiết.
Kiểm soát quyền lực nhà nước được xác định là một trong những biện pháp hữu hiệu nhất để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Đây cũng là yêu cầu cốt lõi của một nhà nước pháp quyền, nơi mà mọi quyền lực đều phải được ràng buộc bằng pháp luật, không ai đứng ngoài hoặc đứng trên pháp luật.
Ở góc độ rộng hơn, kiểm soát quyền lực là nhu cầu tất yếu trong mọi nền dân chủ nhằm ngăn ngừa sự tha hóa quyền lực. Đối với cấp cơ sở, việc kiểm soát hiệu quả không chỉ giúp ngăn chặn sự tùy tiện, lạm quyền mà còn góp phần xây dựng môi trường công vụ minh bạch, liêm chính, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững.
Các đại biểu đều thống nhất việc nghiên cứu đề tài là cấp thiết trong giai đoạn hiện nay. Ảnh: TH
Tại hội thảo, các ý kiến tại hội thảo thống nhất rằng, kiểm soát quyền lực của chính quyền cơ sở chính là “chìa khóa” để phòng, chống tham nhũng, tiêu cực từ gốc.
Thông qua việc thiết lập các cơ chế kiểm soát phù hợp, quyền lực nhà nước sẽ được thực thi một cách khách quan, công bằng và hiệu quả hơn.
Vì vậy, việc triển khai nghiên cứu đề tài khoa học cấp bộ về kiểm soát quyền lực của chính quyền cấp cơ sở được đánh giá là hết sức cần thiết và có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc trong bối cảnh hiện nay.
Nhiều ý kiến đóng góp tập trung vào việc làm rõ cơ sở lý luận, đánh giá đúng thực trạng, đồng thời đề xuất các nhóm giải pháp cụ thể, bao gồm hoàn thiện thể chế, tăng cường minh bạch, nâng cao trách nhiệm giải trình, phát huy vai trò giám sát của Nhân dân và các tổ chức xã hội.
