Xác lập mô hình tăng trưởng mới để kinh tế bứt phá và không tụt hậu

Phóng viên: Thưa ông, mục tiêu “tự chủ chiến lược, tự cường” được nhắc đến trong Báo cáo chính trị tại Đại hội XIV của Đảng đã phản ánh những yêu cầu mới nào đối với mô hình tăng trưởng và năng lực nội sinh của nền kinh tế Việt Nam?

TS. Trần Văn Khải: Trước hết, kinh tế Việt Nam phải phát triển theo hướng độc lập, tự chủ và có khả năng chống chịu cao. Điều này đòi hỏi một nền kinh tế có thể đứng vững trước biến động bên ngoài, tự đáp ứng các nhu cầu thiết yếu và tự điều tiết được chuỗi cung ứng của mình.

Việc xác lập mô hình tăng trưởng mới với khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính.

Nền kinh tế tự chủ phải đủ nội lực để hoạch định con đường phát triển dựa trên lợi ích quốc gia, không để phụ thuộc hay bị chi phối bởi sức ép bên ngoài. Từ đó, mô hình tăng trưởng mới cần chuyển đổi mạnh mẽ từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu, lấy năng suất, chất lượng, hiệu quả làm thước đo chủ đạo thay vì chạy theo số lượng.

Cơ cấu kinh tế phải tái định hình theo hướng hiện đại, xanh và số hóa, hình thành các chuỗi giá trị tự chủ trong nước. Việt Nam cần giảm phụ thuộc vào lao động giá rẻ và vốn ngoại, thay vào đó dựa nhiều hơn vào tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo để tạo động lực tăng trưởng bền vững.

Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số phải trở thành động lực chính thúc đẩy phát triển, qua đó nâng cao năng lực nội sinh và sức cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế. Có nghĩa là trí tuệ và sáng tạo của con người Việt Nam, nguồn lực nội sinh quan trọng nhất, phải được phát huy tối đa. Khi mô hình tăng trưởng đáp ứng những yêu cầu mới này, nền kinh tế sẽ đủ sức tự lực, tự cường, chủ động vươn lên, bảo đảm cho đất nước phát triển nhanh và bền vững trong mọi hoàn cảnh.

Phóng viên: Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã nhấn mạnh yêu cầu xác lập mô hình tăng trưởng mới lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số làm động lực chính. Quan điểm của ông như thế nào về vấn đề này?

TS. Trần Văn Khải: Trước hết, tôi hoàn toàn tán thành và đánh giá rất cao chủ trương nêu trong Văn kiện Đại hội XIV về việc xác lập mô hình tăng trưởng mới với khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính. Đây là quyết sách có tầm nhìn chiến lược, phù hợp với xu thế thời đại và đòi hỏi cấp bách của thực tiễn phát triển đất nước ta trong giai đoạn mới.

TS. Trần Văn Khải - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội.

Thực tế, Đảng ta đã kịp thời nắm bắt xu thế của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, coi khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo là “đòn bẩy” quan trọng thúc đẩy tăng trưởng. Việc nhấn mạnh chuyển đổi số và kinh tế số cho thấy chúng ta quyết tâm xây dựng một phương thức phát triển mới, giảm phụ thuộc vào các lợi thế truyền thống như lao động giá rẻ hay khai thác tài nguyên. Theo tôi, đây chính là chìa khóa để Việt Nam bứt phá và tránh nguy cơ tụt hậu trong thập niên tới.

Phóng viên: Theo ông, đâu là cơ sở để đưa ra quan điểm mang tính đột phá được kỳ vọng sẽ đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới?

TS. Trần Văn Khải: Quan điểm này không chỉ đúng đắn về mặt chủ trương, mà còn có cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc. Trên thế giới, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo từ lâu đã trở thành động lực chủ yếu của tăng trưởng kinh tế. Những quốc gia vươn lên mạnh mẽ đều dựa vào sức mạnh công nghệ và tri thức.

Ví dụ, Hàn Quốc từ một nước nghèo đã trở thành cường quốc công nghiệp nhờ đầu tư mạnh mẽ vào R&D - hiện nay chi hơn 5% GDP cho nghiên cứu phát triển, thuộc hàng cao nhất thế giới. Singapore cũng nằm trong nhóm dẫn đầu toàn cầu về đổi mới sáng tạo (xếp hạng 5/139 nền kinh tế theo Chỉ số Đổi mới Sáng tạo Toàn cầu 2025), minh chứng cho tầm quan trọng của nguồn nhân lực chất lượng cao và chính sách khuyến khích sáng tạo.

Đối với Việt Nam, việc chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và số hóa càng mang ý nghĩa sống còn. Sau gần 40 năm Đổi mới, chúng ta đã đạt được nhiều thành tựu to lớn, nhưng mô hình tăng trưởng cũ dựa vào vốn và lao động giản đơn đang dần bộc lộ hạn chế. Năng suất lao động của ta vẫn còn thấp so với các nước phát triển, tốc độ tăng năng suất có dấu hiệu chững lại, và nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình vẫn hiện hữu. Muốn vượt lên, phải dựa vào động lực mới là tri thức và sáng tạo.

Phóng viên: Những kết quả cũng như hạn chế trong lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo cho thấy, chủ trương xác lập mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đúng đắn, phù hợp với bối cảnh mới hiện nay của đất nước, thưa ông?

TS. Trần Văn Khải: Việc xác lập mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là bước đi tất yếu để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Đây vừa là mục tiêu, vừa là động lực cốt lõi cho giai đoạn phát triển sắp tới.

Chủ trương này phù hợp với quy luật phát triển của thế giới và phát huy được tiềm năng, trí tuệ của dân tộc ta. Khi khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự trở thành động lực chủ đạo trong mọi ngành kinh tế, Việt Nam sẽ thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình, nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh, qua đó xây dựng nền kinh tế ngày càng độc lập, tự chủ, tự cường. Chuyển đổi số toàn diện cũng sẽ mở ra những không gian phát triển mới, làm thay đổi phương thức sản xuất và quản trị, giúp chúng ta bước vào kỷ nguyên phát triển mới với tư thế của một quốc gia hiện đại, sánh vai cùng các cường quốc.

Văn kiện Đại hội XIV đã phát đi một thông điệp mạnh mẽ; vấn đề còn lại là tổ chức thực hiện quyết liệt, đồng bộ để biến chủ trương đúng đắn đó thành hiện thực trong cuộc sống. Như khẳng định của Tổng Bí thư Tô Lâm trong bài viết “Tiến lên! Toàn thắng ắt về ta!”, đó là: “Nghị quyết đã có, Chương trình đã rõ, vấn đề còn lại là hành động”. Và, tinh thần chung, theo Tổng Bí thư, là: “Phải chuyển mạnh từ “nói” sang “làm”, từ nhận thức thành hành động. Văn kiện Đại hội đã chỉ rõ, cần kiên quyết khắc phục triệt để tình trạng “nói nhiều làm ít”, “nói hay, làm dở”, “nói không đi đôi với làm”, chấm dứt lối làm việc quan liêu, hình thức. Mỗi cấp ủy, mỗi tổ chức đảng, mỗi cán bộ, đảng viên, đặc biệt người đứng đầu, phải nêu cao tinh thần trách nhiệm, gương mẫu đi đầu trong việc biến quyết sách thành hiện thực”.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!