Nghị quyết số 79-NQ/TW: Xây dựng cơ chế quản trị đầu tư vốn theo chuẩn mực thị trường

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Kinh tế - Tài chính, TS. Nguyễn Quốc Việt - Chuyên gia chính sách công (Đại học kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội) nhấn mạnh, đây là bước điều chỉnh cần thiết để khu vực kinh tế nhà nước vận hành theo nguyên tắc thị trường, tăng khả năng nắm bắt cơ hội đầu tư, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hỗ trợ các lĩnh vực chiến lược trong giai đoạn phát triển mới.

Phóng viên: Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước nhấn mạnh, tái cơ cấu toàn diện Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC), đồng thời định hướng kinh doanh vốn chuyên nghiệp, tiến tới hình thành Quỹ đầu tư quốc gia. Vậy theo ông, chủ trương hình thành Quỹ đầu tư quốc gia sẽ tạo khác biệt thế nào trong thời gian tới đây?

TS. Nguyễn Quốc Việt: Trước hết tôi cho rằng, Nghị quyết số 79-NQ/TW đã tiếp thu ý kiến góp ý của chuyên gia và đặt mục tiêu hình thành một thiết chế tài chính đủ mạnh, có thể dẫn dắt, kết nối và thúc đẩy phát triển công nghệ lõi, công nghệ nguồn cũng như mô hình kinh tế mới.

Và một trong những thiết chế ở đây đó là hướng tới thành lập Quỹ đầu tư quốc gia. Hiện tại, tôi không rõ Quỹ này trong tương lai sẽ là chuyển hẳn SCIC sang thành Quỹ hay thành lập một Quỹ mới. Nhưng điều nhìn thấy là Quỹ đầu tư quốc gia này sẽ đảm bảo nguyên tắc đầu tư theo thị trường, nhất là đầu tư vào lĩnh vực công nghệ chiến lược hay hạ tầng cho sự phát triển của xu thế kinh tế mới, mô hình tăng trưởng mới, về các lĩnh vực hiện nay như kinh tế số, hay kinh tế xanh.

TS. Nguyễn Quốc Việt - Chuyên gia chính sách công (Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội).

Nếu như vậy, tôi kỳ vọng rằng, Quỹ đầu tư quốc gia sẽ khác biệt hẳn so với mô hình SCIC hay các Tập đoàn tài chính hoặc ngân hàng thương mại quốc doanh đang gặp phải ở chỗ có thể chủ động trong đầu tư, hợp tác đầu tư, phối hợp đầu tư vào các lĩnh vực chiến lược do Quỹ lựa chọn; lấy cạnh tranh sòng phẳng, công bằng trên thị trường và hiệu quả thị trường làm yếu tố cốt lõi, thay vì nguyên tắc bảo toàn vốn và phòng chống rủi ro như giai đoạn trước đây.

Việc hướng tới hình thành Quỹ đầu tư quốc gia cũng cho thấy, Nghị quyết đã mở ra hướng đi mới. Theo đó, chúng ta chấp nhận rủi ro để đầu tư mạo hiểm vào lĩnh vực chiến lược, kể cả lĩnh vực mới, các quỹ startup, đầu tư thẳng, đầu tư trực tiếp. Đồng thời, như vậy, tôi cho rằng cũng sẽ tránh các hạn chế cố hữu vì không còn bị bó hẹp, thiếu tự chủ, không bị quản lý nặng hành chính, mà đặt hiệu quả kinh doanh và cơ hội đầu tư lên hàng đầu, những yếu tố về quyết định chậm chạp, mất cơ hội trong đầu tư hoặc thoái vốn là sẽ không còn nữa.

Phóng viên: Như ông đã trao đổi, bên cạnh hướng hình thành Quỹ đầu tư quốc gia, Nghị quyết cũng đặt ra yêu cầu có cơ chế giám sát độc lập bảo đảm việc đầu tư vốn nhà nước được thực hiện một cách hiệu quả, đúng giá thị trường. Ông đánh giá như thế nào về nội dung này, thưa ông?

TS. Nguyễn Quốc Việt: Phải khẳng định, khi mở rộng cơ chế đầu tư theo thị trường, chấp nhận rủi ro và tăng quyền tự chủ, thì rõ ràng sẽ đặt ra các yêu cầu về thể chế quản trị. Trong đó, cần tăng cường quản trị minh bạch theo chuẩn mực quốc tế đối với doanh nghiệp nhà nước, thành phần kinh tế nhà nước và các quỹ đầu tư. Các chuẩn mực này sẽ là "van an toàn" để thay thế cho biện pháp quản lý hành chính hoặc các giải pháp chống thất thoát, rủi ro trước đây.

Đồng thời, cùng với mở rộng cơ chế đầu tư, thì quyền hạn và trách nhiệm cần được mở theo hướng tương tự khu vực tư nhân, theo cơ chế thị trường bình thường, để chủ thể quản lý vốn nhà nước có thể chấp nhận rủi ro và thực hiện các quyết định đầu tư có mức độ rủi ro nhất định. Trong những trường hợp đó, các chủ thể quản lý nguồn quỹ hoặc nguồn vốn ngân sách nhà nước có thể được phép tái cấu trúc danh mục đầu tư, chấp nhận những khoản đầu tư kém hiệu quả. Đồng thời, đối với các doanh nghiệp nhà nước quy mô nhỏ, hoạt động yếu kém hoặc thuộc các lĩnh vực, ngành nghề không còn là ưu tiên chiến lược, thì có thể thực hiện thoái vốn.

Việc thoái vốn này có thể chấp nhận thua lỗ, không nhất thiết phải bắt buộc bảo toàn toàn bộ vốn, bởi thoái vốn là chấp nhận rời khỏi những lĩnh vực kém hấp dẫn hoặc không hiệu quả. Khi thực hiện thoái vốn như vậy, phần tài sản được chuyển giao sang khu vực kinh tế khác như tư nhân chẳng hạn, nơi có thể sử dụng hiệu quả hơn. Nhờ đó, chúng ta vừa tối ưu hóa nguồn lực, vừa tăng hiệu quả phân bổ và phân công trong thị trường - chủ thể nào sử dụng nguồn lực hiệu quả nhất thì nên nắm giữ nguồn lực đó.

Nhà nước chỉ nên tập trung nắm giữ nguồn lực ở những lĩnh vực then chốt mà khu vực tư nhân hoặc doanh nghiệp tư nhân không có điều kiện tham gia hoặc không đủ nguồn lực tham gia. Đây sẽ là một cơ chế mới, đồng thời đặt ra yêu cầu về thể chế quản trị, trong đó cần tăng cường quản trị minh bạch theo chuẩn mực quốc tế đối với doanh nghiệp nhà nước, thành phần kinh tế nhà nước nói chung và các quỹ đầu tư nói riêng.

Phóng viên: Trong tương lai, ông kỳ vọng mô hình Quỹ đầu tư quốc gia của Việt Nam sẽ theo hướng nào?

TS. Nguyễn Quốc Việt: Một lần nữa tôi phải khẳng định lại, hướng tới hình thành Quỹ đầu tư quốc gia chính là điểm mới rất đáng được quan tâm của Nghị quyết số 79-NQ/TW và việc hình thành Quỹ đầu tư quốc gia là rất cần thiết. Trong đó, có các mô hình Quỹ của các quốc gia khác có thể tham khảo, điển hình như Temasek của Singapore (Công ty đầu tư thuộc sở hữu của Chính phủ Singapore).

Tuy nhiên, cá nhân tôi cho rằng, Quỹ đầu tư quốc gia của Việt Nam không nên chỉ giới hạn ở một Quỹ như Temasek của Singapore. Mà thậm chí xa hơn, chúng ta cần xây dựng một mô hình quản lý Quỹ chuyên nghiệp như các Quỹ khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo hay các quỹ ở các bộ, ngành, địa phương cũng sẽ được quản lý thống nhất theo cùng một mô hình.

Hoặc cũng có thể là một Hệ thống Quỹ đầu tư quốc gia, hay một Hệ sinh thái Quỹ đầu tư quốc gia theo từng lĩnh vực khác nhau để quản lý hiệu quả hơn nguồn lực vốn của Nhà nước. Đồng thời, thực hiện phối hợp hiệu quả nguồn lực từ bên ngoài thông qua hợp tác công tư hoặc hợp tác với quỹ đầu tư nước ngoài.

Phóng viên: Tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, xây dựng thể chế luôn là vấn đề cấp thiết được đặt ra để chính sách thực sự đi vào cuộc sống. Vậy theo ông cần phải tổ chức thực hiện như thế nào để Nghị quyết số 79-NQ/TW được triển khai hiệu quả trong thực tiễn?

TS. Nguyễn Quốc Việt: Trước hết, thể chế chính là nền móng để hiện thực hoá chủ trương, định hướng đã đặt ra. Theo đó, thứ nhất, cần xây dựng hệ thống Luật phù hợp, kể cả rà soát các Luật vừa mới ban hành, nhưng nếu cần thiết để Nghị quyết số 79-NQ/TW đi vào cuộc sống thì có thể rà soát theo hướng một Luật sửa nhiều Luật. Trong đó có các Luật liên quan đến quản lý tài sản nhà nước nói chung, quản lý nguồn vốn góp trong doanh nghiệp nhà nước và trong các quỹ nhà nước; luật về công sản, gồm cả việc xử lý tài sản khi thoái vốn hoặc tái cấu trúc doanh nghiệp, các quỹ đầu tư nói riêng.

Đồng thời, rà soát, hoàn thiện cơ chế hợp tác công tư để các cơ chế hợp tác công tư trong từng lĩnh vực, từ hạ tầng chiến lược đến đầu tư khoa học công nghệ mũi nhọn, an ninh quốc phòng, lưỡng dụng và an sinh xã hội… được vận hành thông suốt. Kinh nghiệm thực tiễn cho thấy dù Nghị quyết thông thoáng đến đâu nhưng trong triển khai vẫn vướng văn bản quy phạm pháp luật cũ, chồng chéo, mâu thuẫn. Chính vì vậy, muốn Nghị quyết thực sự tạo ra các đột phá như kỳ vọng thì cần phải giải tỏa được các vướng mắc, nút thắt về thể chế.

Thứ hai, yếu tố con người và cách bố trí con người trong tổ chức, thực hiện là rất quan trọng. Nghị quyết nêu rõ xu thế cho phép thuê ngoài, chuyển đổi người quản lý từ khu vực tư nhân có thể tham gia điều hành khu vực công ở mức độ nhất định. Nhưng đã thuê thì phải tạo không gian, quyền chủ động trong phạm vi giao quyền, giao trách nhiệm, như vậy mới phát huy được hết năng lực, sở trường của người quản lý.

Thứ ba, cần thay đổi cơ chế quản trị theo hướng minh bạch, dựa trên kiểm soát và quản trị thông minh. Việc thực hiện giám sát dựa trên dữ liệu, thông lệ quốc tế; thay vì giám sát hành chính theo tiền kiểm thì nay chuyển sang hậu kiểm, kiểm toán và kiểm soát rủi ro. Như vậy mới tạo được sự tinh gọn, chuyên nghiệp, chuẩn mực quốc tế; tách biệt quyền sở hữu và quyền điều hành; cho phép cơ chế đột phá thử nghiệm, cũng như các nguồn lực đầu tư để tạo đột phá thật sự về hiệu quả thực thi.

Cuối cùng, phải đặt hiệu quả lên trước cơ chế quản lý dựa trên quy trình. Vì nếu quản lý nặng về quy trình, có thể đúng quy định nhưng hiệu quả không có. Bởi khi nói đến kinh tế, kinh doanh, kinh tế thị trường thì phải nói đến hiệu quả là thước đo cuối cùng, dù là an sinh xã hội, công ích hay khu vực kinh doanh độc lập sòng phẳng. Chính vì vậy, chúng cần xây dựng tiêu chí đánh giá, định mức cụ thể về hiệu quả, hiệu suất trong hoạt động đầu tư kinh doanh.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!