Hoạt động giao dịch xăng dầu diễn ra bình thường tại các cửa hàng bán lẻ. Ảnh: Công Hiếu
Theo thông tin từ Cục Quản lý và phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), trong khi nhiều nước Đông Nam Á ghi nhận cảnh người dân xếp hàng xuyên đêm đổ xăng, giá nhiên liệu tăng hơn 55%, Việt Nam vẫn kiểm soát được mặt bằng giá xăng dầu, trở thành điểm sáng giữa khủng hoảng năng lượng.
Từ đầu năm 2026, căng thẳng tại Trung Đông đã đẩy giá dầu thô vượt mốc 100 USD/thùng, trong khi dầu diesel có thời điểm vọt lên khoảng 238 USD/thùng, cao gấp hơn 2,5 lần so với trước đó. Cú sốc giá nhiên liệu nhanh chóng lan sang Đông Nam Á, khu vực phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng, khiến mức độ tác động giữa các quốc gia phân hóa rõ rệt.
Cụ thể, theo seasia.stats, Philippines chịu ảnh hưởng nặng nhất với giá xăng tăng 54,2% và diesel tăng 81,6%. Myanmar và Campuchia cũng ghi nhận mức tăng 50 - 80%, khiến chi phí sinh hoạt và sản xuất leo thang. Đáng chú ý, do không áp dụng trợ giá, Philippines để thị trường quyết định hoàn toàn, dẫn đến giá nhiên liệu tăng vọt. Hệ quả là Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. phải tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia, trong khi tăng trưởng GDP năm 2026 bị hạ dự báo xuống 4,5%. Đồng thời, áp lực lạm phát gia tăng, đồng peso đối mặt nguy cơ mất giá, tác động trực tiếp đến người thu nhập thấp.
Trong khi đó, Thái Lan từng trông chờ vào Quỹ Nhiên liệu để "chống đỡ", nhưng quỹ nhanh chóng cạn kiệt. Chỉ trong một đêm cuối tháng 3, giá xăng tăng 14 - 22%, diesel tăng 18%, kéo theo làn sóng tích trữ. Sang đầu tháng 4, giá diesel tiếp tục leo lên gần 48 baht/lít, buộc Chính phủ phải áp dụng các biện pháp hành chính như làm việc từ xa, hạn chế đi lại và cấm xuất khẩu xăng dầu.
Ở một hướng khác, Malaysia rơi vào thế "tiến thoái lưỡng nan" khi vừa cải cách trợ giá, vừa đối mặt với cú sốc giá toàn cầu. Việc giảm hạn mức trợ giá giúp tiết kiệm ngân sách nhưng đồng thời đẩy chi phí sang người dân và doanh nghiệp, trong bối cảnh giá diesel tăng mạnh lên 5,52 RM/lít.
Ngược lại, Indonesia chọn cách giữ nguyên giá bán lẻ để ổn định tâm lý thị trường. Tuy nhiên, cách làm này khiến áp lực dồn vào ngân sách Nhà nước. Khi giá dầu thực tế vượt xa giả định 70 USD/thùng, chi phí trợ giá tăng mạnh, tiềm ẩn rủi ro tài khóa trong trung và dài hạn.
Nhìn tổng thể, cùng một cú sốc năng lượng nhưng mỗi quốc gia lại chịu ảnh hưởng khác nhau, cho thấy vai trò then chốt của chính sách điều hành trong việc giảm thiểu tác động đến nền kinh tế.
Trong bối cảnh đó, Việt Nam lựa chọn cách tiếp cận cân bằng hơn là kết hợp Quỹ Bình ổn giá xăng dầu, chính sách thuế và cơ chế điều hành linh hoạt. Chỉ trong một tháng, Quỹ Bình ổn đã được sử dụng 9 lần, với tổng quy mô khoảng 5.300 tỷ đồng. Đáng chú ý, lần đầu tiên ngân sách Nhà nước tạm ứng 8.000 tỷ đồng để tăng dự trữ cho Quỹ Bình ổn.
Người dân mua xăng tại một cửa hàng trong bối cảnh giá nhiên liệu biến động. Ảnh: Công Hiếu
Đi cùng đó, loạt công cụ tài khóa được triển khai đồng thời như giảm thuế nhập khẩu về 0%, đưa thuế bảo vệ môi trường và thuế tiêu thụ đặc biệt về 0%, đồng thời hỗ trợ thuế giá trị gia tăng. Chi phí ngân sách ước giảm khoảng 7.200 tỷ đồng mỗi tháng, nhưng đổi lại giúp hạ nhiệt nhanh giá bán lẻ.
Về điều hành, cơ chế mới cho phép điều chỉnh giá linh hoạt theo biến động thị trường, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào chu kỳ 7 ngày. Đây là điểm khác biệt quan trọng giúp tránh tình trạng "dồn cục" tăng giá như ở một số nước. Nhờ đó, giá xăng E5 RON92 đã giảm hơn 22% chỉ trong vài ngày cuối tháng 3, sau khi các biện pháp được kích hoạt.
Theo đánh giá, khủng hoảng năng lượng năm 2026 cho thấy năng lực chính sách là yếu tố then chốt quyết định khả năng chống chịu của mỗi nền kinh tế. Trong bối cảnh nhiều nước còn gặp khó khi ứng phó với biến động giá, Việt Nam nổi lên với cách tiếp cận linh hoạt hơn, vừa can thiệp đủ mạnh để ổn định thị trường, vừa bảo đảm kỷ luật tài khóa thông qua cơ chế tạm ứng có hoàn trả, qua đó giữ được trạng thái cân bằng tương đối.
