Trong nhiều năm, giáo dục nghề nghiệp thường được nhắc đến như một “giải pháp tình thế” cho những người không theo con đường đại học. Tuy nhiên, thực tiễn thị trường lao động hiện nay đặt ra một câu hỏi: khi doanh nghiệp thiếu trầm trọng lao động có kỹ năng, ai sẽ là lực lượng nòng cốt để bù đắp khoảng trống này?

Từ “đào tạo nghề” sang “phát triển kỹ năng”

Thực tế cho thấy, không ít doanh nghiệp phải đào tạo lại gần như từ đầu, ngay cả với người đã có bằng cấp. Trong khi đó, người lao động lại loay hoay giữa bằng cấp và năng lực thực tế, giữa học thêm hay đi làm sớm. Các trường trung cấp, cao đẳng đứng ở trung tâm của mâu thuẫn đó: bị kỳ vọng nhiều hơn, nhưng cũng chịu nhiều ràng buộc và định kiến hơn.

Trong bối cảnh ấy, Luật Giáo dục nghề nghiệp (GDNN) năm 2025 và Nghị quyết 71-NQ/TW không chỉ là sự điều chỉnh về mặt pháp lý, mà mở ra một cơ hội quan trọng để tái định vị vai trò của trường nghề trong hệ thống phát triển nguồn nhân lực quốc gia.

Một trong những thay đổi mang tính nền tảng của Luật GDNN 2025 là cách tiếp cận theo phát triển kỹ năng, thay vì chỉ tập trung vào cấp bằng hay thời lượng đào tạo. Điều này phản ánh đúng xu thế của thị trường lao động hiện đại, nơi giá trị của người lao động được đo bằng khả năng làm được việc, thích ứng với công nghệ và môi trường sản xuất thay đổi nhanh chóng.

Ở góc độ các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, đây là một thông điệp rất rõ ràng, trường nghề không chỉ là nơi đào tạo ban đầu, mà phải trở thành nơi đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho người lao động đang làm việc; bồi dưỡng kỹ năng ngắn hạn cho các nhóm lao động tự do, lao động chuyển đổi nghề; kết nối nhu cầu kỹ năng của doanh nghiệp với năng lực đào tạo của nhà trường. Nếu làm được điều này, trường nghề sẽ không đứng ở “bên lề” của thị trường lao động, mà trở thành trung tâm phát triển kỹ năng của địa phương và ngành nghề.

Luật GDNN 2025 tiếp tục mở rộng quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Tuy nhiên, từ thực tiễn quản lý, có thể thấy rằng tự chủ không đơn thuần là quyền, mà trước hết là trách nhiệm giải trình với xã hội.

Tự chủ cho phép nhà trường có thể linh hoạt mở ngành, nghề phù hợp với nhu cầu thị trường; Thiết kế chương trình đào tạo gắn với doanh nghiệp; Chủ động huy động nguồn lực xã hội cho đào tạo. Nhưng nếu tự chủ chỉ được hiểu là “tự lo tài chính” hay “tăng quy mô tuyển sinh”, thì rất dễ dẫn đến hệ quả ngược, chất lượng giảm sút, uy tín bị bào mòn. Ngược lại, nếu gắn tự chủ với cam kết chất lượng, công khai chuẩn đầu ra và hiệu quả việc làm của người học, thì tự chủ sẽ là đòn bẩy nâng vị thế của trường nghề.

Doanh nghiệp – đối tác đồng kiến tạo, không phải người tiếp nhận thụ động

Một điểm đáng chú ý trong tinh thần của Luật GDNN và Nghị quyết 71 là việc nhấn mạnh vai trò của doanh nghiệp trong giáo dục nghề nghiệp. Tuy nhiên, mối quan hệ này không nên dừng lại ở việc “tiếp nhận học sinh thực tập” hay “tuyển dụng sau tốt nghiệp”.

Trên thực tế, những mô hình hiệu quả đều cho thấy doanh nghiệp cần tham gia ngay từ khâu xây dựng chương trình, đánh giá kỹ năng và tổ chức đào tạo. Khi đó, trường nghề không chỉ “cung ứng lao động”, mà cùng doanh nghiệp đồng kiến tạo nguồn nhân lực.

Điều này đòi hỏi nhà trường phải thay đổi tư duy quản lý, mở rộng không gian hợp tác và chấp nhận chuẩn đánh giá từ thực tiễn sản xuất kinh doanh, chứ không chỉ từ giáo trình.

Nhiều ý kiến lo ngại rằng AI và tự động hóa sẽ làm giảm nhu cầu lao động kỹ thuật. Tuy nhiên, thực tế lại cho thấy điều ngược lại, công nghệ càng phát triển, nhu cầu về người lao động có kỹ năng càng cao. Vấn đề không phải là “mất việc”, mà là không theo kịp sự thay đổi.

Trong bối cảnh đó, giáo dục nghề nghiệp có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc: Trang bị kỹ năng nghề gắn với công nghệ; Rèn luyện tác phong công nghiệp, kỷ luật lao động; Bồi dưỡng năng lực học tập suốt đời cho người học. Nếu làm tốt, trường nghề sẽ là nơi giúp người lao động làm chủ công nghệ, thay vì bị công nghệ đào thải.

Từ đối tượng quản lý đến chủ thể phát triển

Luật GDNN 2025 và Nghị quyết 71 đặt ra yêu cầu mới không chỉ với cơ quan quản lý nhà nước, mà cả với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Trường nghề không nên chỉ chờ hướng dẫn, mà cần chủ động phản ánh thực tiễn, đề xuất giải pháp và tham gia phản biện chính sách.

Chỉ khi trường nghề được nhìn nhận như một chủ thể phát triển nguồn nhân lực, chứ không đơn thuần là đối tượng quản lý hành chính, thì giáo dục nghề nghiệp mới thực sự phát huy vai trò trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội.

Từ đó có thể thấy rằng, Luật GDNN 2025 mở ra một hành lang pháp lý quan trọng. Nhưng hành lang chỉ có ý nghĩa khi có người bước đi. Vị thế của trường nghề không được quyết định bởi tên gọi hay văn bản pháp luật, mà bởi chất lượng đào tạo, năng lực thích ứng và trách nhiệm với xã hội.

Đây chính là thời điểm để các cơ sở giáo dục nghề nghiệp bước ra khỏi “vùng an toàn”, khẳng định vai trò trung tâm trong phát triển kỹ năng và đóng góp thiết thực cho thị trường lao động Việt Nam.