Ông Trần Văn Long, Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức Cán bộ, Thanh tra Chính phủ cho rằng, thu hồi tài sản phải được đặt trong suốt quá trình thanh tra. Ảnh: TH
Tại hội thảo khoa học về thu hồi tài sản qua hoạt động thanh tra, ngày 24/9, ông Trần Văn Long, Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức Cán bộ, Thanh tra Chính phủ cho rằng hiệu quả thanh tra không chỉ được đánh giá qua số tiền kiến nghị thu hồi, mà quan trọng hơn là khả năng thu hồi tài sản trên thực tế và khắc phục hậu quả vi phạm.
Thu hồi tài sản phải được đặt trong suốt quá trình thanh tra
Theo ông Trần Văn Long, thanh tra vừa là công cụ quản lý, vừa là phương thức kiểm soát quyền lực Nhà nước. Vì vậy, khi phát hiện vi phạm về kinh tế, tài chính, đất đai, đầu tư, quản lý và sử dụng tài sản công, hoạt động thanh tra không chỉ dừng ở xác định trách nhiệm mà phải hướng đến khắc phục hậu quả, thu hồi tài sản bị chiếm đoạt, chiếm giữ, sử dụng trái pháp luật hoặc bị thất thoát.
Từ đó, thu hồi tài sản không nên được nhìn nhận như một nhiệm vụ chỉ phát sinh sau khi kết thúc thanh tra. Theo ông Long, nội dung này cần được đặt trong mối liên hệ xuyên suốt với quá trình thanh tra, từ xác định nội dung, phạm vi thanh tra, thu thập chứng cứ, đánh giá thiệt hại, kết luận, kiến nghị xử lý đến theo dõi, đôn đốc và kiểm tra việc thực hiện kết luận thanh tra.
Đáng chú ý, việc thu hồi hoặc kiến nghị thu hồi ngay trong quá trình thanh tra có ý nghĩa quan trọng. Hiệu quả một cuộc thanh tra không chỉ thể hiện ở số lượng vi phạm được phát hiện, số tiền được kiến nghị thu hồi hay số vụ việc được chuyển cơ quan điều tra, mà còn phải được đánh giá qua kết quả thực hiện các kiến nghị xử lý, mức độ khắc phục hậu quả và khả năng bảo đảm tài sản được thu hồi đúng quy định pháp luật.
Ông Long nhấn mạnh: “Hiệu quả, mục đích của một cuộc thanh tra không chỉ được thể hiện ở số lượng sai phạm được phát hiện, giá trị tài sản được xác định phải thu hồi, mà còn phải được đánh giá qua kết quả tổ chức thực hiện, khả năng thu hồi trên thực tế và việc khắc phục những nguyên nhân, điều kiện dẫn đến vi phạm”.
Từ cách tiếp cận này, xử lý trách nhiệm hành chính, kỷ luật hoặc hình sự không đương nhiên thay thế nghĩa vụ khắc phục hậu quả và thu hồi tài sản theo quy định pháp luật.
Thu hồi ngay khi đủ căn cứ
Phân tích Luật Thanh tra số 84/2025/QH15, ông Long cho rằng luật mới thể hiện rõ định hướng chuyển từ tư duy “phát hiện rồi kiến nghị” sang chủ động bảo toàn và thu hồi tài sản ngay khi đủ căn cứ.
Điều 38 Luật Thanh tra quy định người ra quyết định thanh tra có quyền quyết định hoặc yêu cầu tạm giữ tài sản, yêu cầu tổ chức tín dụng phong tỏa tài khoản; đề nghị áp dụng biện pháp ngăn chặn việc hủy hoại, tẩu tán tài sản; kiểm kê và quyết định thu hồi tài sản bị chiếm đoạt, chiếm giữ, sử dụng trái pháp luật hoặc bị thất thoát.
Các Điều 46, 47 quy định về đình chỉ hành vi vi phạm, tạm giữ tài sản, giấy phép, chứng chỉ hành nghề trong những trường hợp cần ngăn chặn ngay hoặc phục vụ xác minh.
Điều 48 quy định việc phong tỏa tài khoản khi có căn cứ cho rằng tài sản có thể bị tẩu tán hoặc đối tượng không thực hiện quyết định tạm giữ, thu hồi.
Đặc biệt, Điều 49 quy định người ra quyết định thanh tra ra quyết định thu hồi tài sản khi phát hiện đối tượng thanh tra chiếm đoạt, chiếm giữ, sử dụng trái pháp luật hoặc làm thất thoát tài sản Nhà nước mà không phải đợi kết luận thanh tra, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.
Quyết định thu hồi phải xác định tài sản, căn cứ thu hồi, trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan và thời gian thực hiện; người ra quyết định thu hồi có trách nhiệm theo dõi, kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện.
Toàn cảnh hội thảo thu hồi tài sản qua hoạt động thanh tra, tổ chức ngày 24/9. Ảnh: TH
Cơ chế này được cụ thể hóa tại Nghị định 216/2025/NĐ-CP. Theo Điều 64, trong quá trình thanh tra, người ra quyết định thanh tra quyết định hoặc yêu cầu, kiến nghị cơ quan có thẩm quyền thu hồi ngay tài sản khi có bằng chứng, chứng cứ rõ ràng về hành vi vi phạm; đối tượng thanh tra thừa nhận hành vi vi phạm hoặc chủ động nộp lại tài sản.
Cũng theo ông Long, quyết định thu hồi chỉ thực sự có hiệu quả khi được tổ chức thực hiện đến cùng. Luật Thanh tra năm 2025 quy định trách nhiệm của cơ quan thanh tra trong kiến nghị, theo dõi; trách nhiệm của cơ quan quản lý Nhà nước trong chỉ đạo xử lý sai phạm về kinh tế, xử lý trách nhiệm và khắc phục hậu quả.
Điều 54 yêu cầu xây dựng kế hoạch thực hiện kết luận thanh tra, xác định biện pháp khắc phục, tiến độ và chế độ báo cáo. Điều 55 quy định trách nhiệm theo dõi, đôn đốc, kiểm tra việc thực hiện và xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh.
Nghị định 216/2025/NĐ-CP tiếp tục quy định việc theo dõi, đôn đốc, kiểm tra; cho phép kiểm tra khi tổ chức, cá nhân không thực hiện, thực hiện không đầy đủ hoặc có hành vi cản trở, tẩu tán tài sản, đồng thời xác định trách nhiệm và xử lý kết quả kiểm tra.
Từ đó, ông Long khái quát chuỗi thu hồi tài sản gồm: Phát hiện vi phạm; ngăn chặn tẩu tán; thu hồi ngay khi đủ căn cứ; xác định và xử lý tài sản; tổ chức thực hiện; theo dõi, đôn đốc; kiểm tra và xử lý trách nhiệm nếu không thực hiện.
Nâng chất lượng thanh tra để tăng khả năng thu hồi
Từ thực tiễn, ông Trần Văn Long cho rằng ngay khi xây dựng kế hoạch và tiến hành thanh tra, cần quan tâm đến tài sản, dòng tiền, nghĩa vụ tài chính và hậu quả kinh tế của hành vi vi phạm.
Đoàn thanh tra cần làm rõ tài sản nào bị thất thoát hoặc sử dụng trái pháp luật; giá trị được xác định trên cơ sở nào; tài sản hiện ở đâu, do ai quản lý; chủ thể nào có nghĩa vụ khắc phục, hoàn trả và biện pháp xử lý nào có thể áp dụng.
Cùng với đó là nâng cao chất lượng xác minh, đánh giá chứng cứ, nhất là tài liệu kế toán, tài chính, dữ liệu điện tử, hồ sơ đất đai, đầu tư, hợp đồng và giao dịch liên quan. Cán bộ thanh tra cần có năng lực phân tích tài chính, dòng tiền, xác minh tài sản, nhận diện dấu hiệu che giấu, chuyển dịch tài sản và đánh giá chứng cứ điện tử.
Ông Long cũng đặt yêu cầu tăng trách nhiệm của trưởng đoàn và thành viên đoàn thanh tra; tăng cường phối hợp giữa cơ quan thanh tra với cơ quan quản lý Nhà nước, cơ quan chuyên môn và các cơ quan có thẩm quyền.
Theo ông, thu hồi tài sản không chỉ là trách nhiệm của riêng cơ quan thanh tra mà cần sự phối hợp của các cơ quan quản lý Nhà nước và chủ thể liên quan. Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật, tăng cường thu hồi ngay trong quá trình thanh tra, nâng chất lượng kết luận, tăng trách nhiệm sau thanh tra, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và nâng cao năng lực cán bộ.
Mục tiêu cuối cùng là bảo đảm kiến nghị thu hồi có căn cứ pháp lý vững chắc, khả năng thực hiện cao và tài sản được thu hồi đúng quy định; qua đó góp phần khắc phục hậu quả, phòng ngừa tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và nâng cao hiệu lực quản lý Nhà nước.
