Đề xuất tăng mạnh xử phạt thuốc lá lậu: Không thể coi tiền phạt là “chi phí kinh doanh”

Quang cảnh Tọa đàm.

Buôn lậu thuốc lá giảm nhưng còn biến tướng phức tạp

Phát biểu tại Tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” do Báo Công an nhân dân tổ chức ngày 22/4/2026, ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 quốc gia) cho biết, sau hơn 10 năm triển khai Chỉ thị số 30/CT-TTg về tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá, tình trạng buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép thuốc lá cơ bản đã được kiểm soát và giảm rõ rệt.

Cụ thể, giai đoạn 2014-2025, các lực lượng chức năng đã phát hiện, xử lý 79.459 vụ vi phạm liên quan đến thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng; thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu, hơn 388 tấn lá thuốc lá và trên 2 triệu đơn vị thuốc lá thế hệ mới.

Tuy nhiên, theo ông Đặng Văn Dũng, thực tiễn triển khai vẫn bộc lộ nhiều hạn chế. Ở một số địa phương, công tác chỉ đạo chưa sát thực tế; các đối tượng vi phạm ngày càng manh động, tinh vi hơn; hoạt động buôn bán trên không gian mạng nổi lên rõ rệt. Đáng chú ý, hệ thống pháp luật liên quan đến xử lý các hành vi buôn lậu, vận chuyển, mua bán thuốc lá trái phép vẫn chưa đầy đủ, thiếu đồng bộ và chưa theo kịp diễn biến mới.

Trong bối cảnh đó, Ban Chỉ đạo 389 quốc gia đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng dự thảo Chỉ thị mới thay thế Chỉ thị số 30/CT-TTg, dự kiến trình Thủ tướng trong tháng 5/2026. Một trong những nội dung trọng tâm là tăng mạnh chế tài xử lý vi phạm, đặc biệt với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu, đồng thời gắn trách nhiệm người đứng đầu chính quyền cấp cơ sở với công tác chống buôn lậu trên địa bàn.

Ở góc độ thực thi, ông Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, sau khi Quốc hội ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15 ngày 30/11/2024 của Quốc hội về hoạt động chất vấn tại Kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa XV, trong đó có quy định cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, lực lượng quản lý thị trường đã xử lý 40 vụ việc, thu nộp ngân sách gần 1 tỷ đồng và tiêu hủy gần 20.000 sản phẩm vi phạm, trị giá hơn 1 tỷ đồng.

Dù vậy, ông Lê cũng thẳng thắn chỉ ra những khó khăn trong quá trình kiểm tra, xử lý. Các đối tượng vi phạm liên tục thay đổi phương thức, thủ đoạn, đặc biệt trên môi trường thương mại điện tử. Công tác giám định hàng hóa còn mất nhiều thời gian và chi phí; trong khi nguồn lực về kinh phí, phương tiện, thiết bị chưa đáp ứng yêu cầu. Ngoài ra, do mô hình tổ chức của lực lượng quản lý thị trường thay đổi, việc chỉ đạo có thời điểm chưa kịp thời, còn độ trễ nhất định...

Ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả.

Tăng mức phạt để đủ sức răn đe

Từ những thực tế nêu trên, các ý kiến tại Tọa đàm đều thống nhất rằng, công tác phòng, chống buôn lậu thuốc lá là nhiệm vụ lâu dài, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, từ trung ương đến địa phương, cùng với sự tham gia của cộng đồng doanh nghiệp và người dân.

Đồng thời, yêu cầu hoàn thiện khung khổ pháp lý được đặt ra cấp thiết hơn bao giờ hết. Ông Nguyễn Đức Lê kiến nghị tiếp tục rà soát, sửa đổi các quy định để bảo đảm tính đồng bộ giữa Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá với các văn bản pháp luật liên quan; đồng thời hạ ngưỡng xử lý hình sự đối với các hành vi vi phạm và nâng mức xử phạt hành chính nhằm tăng sức răn đe.

Cũng về vấn đề pháp lý, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật, Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, thuốc lá nhập lậu hiện được xếp vào nhóm hàng cấm và đang áp dụng cơ chế “xử phạt kép”, bao gồm xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, mức xử phạt hành chính đối với hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển dưới 50 bao thuốc lá chỉ từ 1 đến 3 triệu đồng, trong khi ngưỡng để khởi tố hình sự là từ 1.500 bao trở lên hoặc khi có yếu tố tái phạm.

Theo bà Thủy, khoảng cách lớn giữa hai ngưỡng xử lý này khiến chế tài hiện hành chưa đủ mạnh. So với một số nước trong khu vực, mức phạt của Việt Nam còn thấp, dễ khiến đối tượng vi phạm coi tiền phạt như một “chi phí kinh doanh”.

Dẫn số liệu của Bộ Tài chính, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam cho biết, thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách nhà nước từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng mỗi năm, nên mức xử phạt hiện nay đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu từ 1 đến 3 triệu đồng, tương đương khoảng 30.000 đồng/bao trong một số trường hợp, là quá thấp và chưa đủ sức răn đe.

Từ đó, bà Hải kiến nghị cần sớm sửa đổi Nghị định số 98/2020/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, theo hướng nâng mạnh mức xử phạt, trong đó mức khởi điểm tối thiểu nên gấp khoảng 10 lần hiện nay. Mục tiêu là khiến lợi nhuận từ buôn bán thuốc lá lậu không còn đủ hấp dẫn để bù đắp rủi ro bị kiểm tra, xử phạt.

Đáng chú ý, nhiều ý kiến cho rằng việc điều chỉnh chính sách cần được triển khai sớm, tốt nhất ngay trong năm 2026, nhằm đưa thị trường vào quỹ đạo ổn định trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá có hiệu lực từ ngày 1/1/2027.

Trong khi đó, đại diện doanh nghiệp ngành thuốc lá hợp pháp, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam đề xuất áp dụng các biện pháp bổ sung nghiêm khắc hơn như tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, đình chỉ kinh doanh hoặc thu hồi giấy phép. Đồng thời, cần siết chặt khâu bán lẻ, bởi nếu các điểm bán không còn “đầu ra” cho hàng lậu, thị trường sẽ tự điều chỉnh theo hướng lành mạnh hơn.

Đại tá Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục Truyền thông Công an nhân dân, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân bày tỏ, thuốc lá lậu không chỉ gây thất thu ngân sách nhà nước, làm méo mó môi trường cạnh tranh, mà còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ do không được kiểm soát về chất lượng. Đáng lo ngại hơn, hoạt động buôn lậu thuốc lá thường gắn với các đường dây tội phạm, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh kinh tế và hiệu lực quản lý nhà nước. Vì thế, việc nhận diện đúng thực trạng, phân tích nguyên nhân và đề xuất các giải pháp đồng bộ, khả thi là yêu cầu cấp thiết, góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách và nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống thuốc lá lậu trong thời gian tới.